Coздaть aкaунт
1-TEST.KZ » КАZ_ТЕSТ » ПББ ҰБТ » Қaзaқcтaн тapиxы ПББ тест сұрaқ-жaуaп 2-нұсқа

Қaзaқcтaн тapиxы ПББ тест сұрaқ-жaуaп 2-нұсқа

07 июл 2023, 22:28
1 366
0
Пoдeлиcь co cвoим дpузьями:

 

Қазақстан тарихы

 

(кестелер бойынша)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Хронологиялық кезеңдеу

І Тас дәуірі.  (Б.з.б. 2.600 мың-3 мыңжылдық)

ІІ Қола дәуірі.   (Б.з.б. 2800-900 ж ж)

ІІІ Темір дәуірі. (Б.з.б. 8 ғ-б.з. 6ғ)

Тас дәуірі

Палеолит (Ерте тас дәуірі)   Мезолит (Орта тас дәуірі) Неолит (Жаңа тас  дәуірі)

 



 


                                        

Ерте палеолит                    Орта палеолит (Мустьер)                 Кейіңгі палеолит

Б.з.д. 2.6  млн-140 мың жыл        Б.з.д. 140-40 мың жыл                                    Б.з.д. 40-12 мың жыл

     

Дротик  - қысқа сапты ағаш найза. 

Гарпун – ұшы сүйектен жасалған сүңгі.

Болос – жіп байланған тас құрал.

 

Бұдан 100 мың жыл бұрын жердің көп аймағын мұз басты. 

Мезолит   -     б.з.б.12-5 мың

Садақ пен жебе 

Микролит – 1-2 сантиметрлік ұсақ жаңқа тас құрал.

Бұдан 13 мың жыл бұрын мұз дәуірі аяқталды.  

Бұдан 10 мың жыл бұрын егіншіліктің пайда болуы. 

Мал шаруашылығының пайда болуы.

Неолит   -   б.з.б 5-3 мың

Мыстытас (Энеолит)  - б.з.д. 3000-1800 мың жыл

 

 

 

 

 

 

 

 

Хронологиялық кезеңдеу

 

 

 

Тас дәуірі

Палеолит (Ерте тас дәуірі)   Мезолит (Орта тас дәуірі) Неолит (Жаңа тас  дәуірі)

 



 


                                        

Ерте палеолит                    Орта палеолит (Мустьер)                 Кейіңгі палеолит

Б.з.д. 2.6 млн-140 мың жыл        Б.з.д. 140-40 мың жыл                                    Б.з.д. 40-12 мың жыл

 

 

 

Мыстытас (Энеолит)

Б.з.д. 3000-1800 мың жыл

 

Қола дәуірі

Б.з.д. 2800-900 жыл 

    

                                                                                                                                                1. Ерте қола дәуірі                    2. Орта қола дәуірі                 3. Кейінгі  қола дәуірі

Б.з.д. ХҮІІІ-ХҮ ғ                           Б.з.д. ХҮ-ХІІІ ғ                        Б.з.д. ХІІІ-ҮІІІ ғ

 

Андронов тайпалары- б.з.б. ХҮІІІ-ҮІІІ.                     Беғазы-Дәндібай мәдениеті-Б.з.б. ХІІ-ҮІІІ ғ 

Темір дәуірі

Б.з.б.ҮІІІ-б.з. ҮІ ғ

                                                                                     

 

1. Ерте темір дәуірі                                       2. Кейінгі темір дәуірі

                 Б.з.б. ҮІІІ-ІІІ ғ                                                 б.з.б. ІІІ-б.з. ҮІ ғ

Сақ-б.з.б. ҮІІ-ІҮ ғ          Үйсін-б.з.б. ІІІ-б.з. ІҮ ғ              Қаңлы-б.з.б. ІІІ-ІІ-б.з. Ү ғ       Ғұн- б.з.б. ІҮ-б.з. ІІІ ғ             Сармат-б.з.б. ҮІІІ-б.з.Ү ғ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Антропологиялық кезендеу

 

          Атауы

    Жасы

Табылған   жылы

                    Қайдан табылды

1. Австралопитек

«Епті адам»

1 млн 750 мың жыл

1959-1960 ж

Шығыс Африка Кения жері

Олдувай шатқалынан табылды

Миының көлемі (652 см 3)

2. Питикантроп

«Тік жүретін адам»

    Синантроп

1 млн жыл

 

500-200 мың жыл

1891 ж

 

1927 ж

Ява аралынан Оңт Шығ Азия

Миының көлемі (950 см 3)

Солтүстік Қытай. Пекин маңы

Чжау-коу-дян үнгірінен

3. Неандерталь 

100-35 мың жыл

1856 ж

 

1938 ж

Германияның Неандерталь үнгірінен

Миының көлемі (1300-1400 см 3)

Өзбекстандағы Тесіктас үнгірінен

4. Кроманьон

40-35 мың жыл

1868 ж

Франциядағы Кроманьон үнгірінен

Миының көлемі (1500-1800 см 3)

 

 

 

 

 

 

Тас дәуірінің хронологиялық ескерткіштері

 

Аймақтар

Ерте палеолит

2,500-100 мың Б.з.б.

Орта палеолит

100-40 мың

Б.з.б.

Кейінгі палеолит

40-12 мың Б.з.б.

Мезолит

 

12-5 мың Б.з.б.

Неолит

 

5-3 мың Б.з.б

Оңтүстік Қазақстан

Бөріқазған

Тәңірқазған

Қазанғап

Шабақты

Қарасу

Ш Уәлиханов атындағы тұрақ

Қызылрысбек

Үшбұлақ

 

 

Қараүңгір

Қарақұдық

Бүркітті

Үшбұлақ

Орталық Қазақстан

Құдайкөл

Жаманайбат

Семізбұғы

Обалысай

Мұзбел

Өгізтау

Үлкен Ақмая

Батпақ

Батпақ

Қарабас

Агренсор

Әкімбек

Қарағанды

Қосқұдық

Ырғыз

Қаратоғай

Батпақ

Шығыс Қазақстан

Қозыбай

Бөдене

Қызылсу

Қанай

Свинчатка

Шүлбі

Пещеры

Новоникольский

Қанай

 

Нарым

Қызылсу

Сатшықыз

Батыс Қазақстан

Шабақтысай

Сарытас

Өніжек

Аққыр

Құмақаж

Аққыр

Шақпақата

Өніжек

 

Тоқсанбай

Сам, Темір

Көктүбек

Жағалбұлақ

Шатпақкөл

Құлсары

Шандыауыл

Сарықамыс

Солтүстік Қазақстан

 

 

 

Мичурин

Боголюбово

Явленка

Тельман

Виноградовка

Дачная

Евгеньевка

Дүзбай

Селетин

Ерейментау

Екібастұз

Қаратомар

Иман-Бұрлық

Дамсы

Ботай

Солт-Бат

Қазақстан

 

 

 

 

Яквленка

Карлуга

Боголюбово

Виноградовка

Тельман

Мақанжар

Тұздыкөл

Дүзбай

Бестамақ

Аманкелді

Арал маңы

 

 

 

 

Сексеуіл 

Ақеспе

 

Энеолит (Мыстытас) ғасырының археологиялық ескерткіштері

Аймақ

Энеолит Б.з.б.3000-2800

Солтүстік Қазақстан

Ботай мәдениеті

Маңғыстау жерінде 

Шебір елді мекені

Қола дәуірі

Тарихи шеңбері

Б.з.б. 2-1 мыңжылдықтар

Территориясы

Оралдан Енисейге дейін

Алғаш табылған жері

Оңтүстік Сібірдегі Ашнас қаласы маңындағы Андронов селосы

Қазақстанда көп қоныстанған жері

Орталық Қазақстан

Тастағы суреттер

-жабайы бұқа тур, бактриан түйе (Жетісу)

-50 шақты соғыс арбасы (Қаратау жотасы)

Уақыты

Б.з.б. ХҮІІІ-ҮІІІ ғ

Ерте қола дәуірі б.з.д.     ХҮІІ-ХҮ ғ

Орта қола дәуірі б.з.д.     ХҮ-ХІІІ ғ

Кейіңгі қола дәуірі б.з.д. ХІІІ-ҮІІІ ғ

Баспанасы

Жертөлелер

(андрондықтардың дөңгелек баспанасы-киіз үйдің прототипі)

Ең ежелгі қала

Арқайым қаласы

Қазақстан мен Ресейдің шекарасында орналасқан

Қостанай облысы мен Чельябі облысы шектесетін шекарада

Қоғамдық құрлысы

Әкелік ру (патриархат)

Археологиялық символы

Сырғалар мен алқалар

Ерекшеліктері

-көшпелі мал шаруашылығы

-теселі егіншілік

-қола металлургия

Қола дәуірін зерттеген ғалымдар

-А Я Тугаринов 1914 жылы Оңт Сібірдегі Ачинск қаласынын маңынан Андронов мәдениетін ашты.

-Ә Марғұлан 1946 ж археологиялық экспедицияны басқарып жоспарлы түрде қола дәуірін зеріттеді.

-В П Алексеев «Андрондықтар мұрынды келген, бет сүйегі шығыңқы емес, көздері үлкен. Кескін-кейпі ірі, дене құрлысы мығым, жігерлі, келбетті адамдар болған»

-М П Грязнов 1927 жылы Батыс Қазақстаннан Андронов мәдениетінің ескерткіштерін тапты (150 қоныс, 200 оба).

Қола дәуірінің археологиялық ескерткіштері

Орталық Қазақстан

Бөрібас, Алғабас, Атасу, Беғазы, Дәндібай, Бесоба, Байбала, Бұғылы, Ақсу-аюлы, Талды, Мыржық, Ақмая, Обалы, Беріккөл

Шығыс Қазақстан

Қанай, Трудникова, Малокроснаярка

Оңтүстік Қазақстан

Тегіскен, Таутары

Солтүстік Қазақстан

Садчиковское, Алексеевское, Затобольское, Приречный, Чаглинка,Төңкеріс, Ақмола, Арқайым, Новоникольское

Батыс Қазақстан

Ахмет-ауыл, Бесбай, Тастыбұтақ, Кіргелді

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сақ тайпаларының археологиялық ескерткіштері

Оңтүстік Қазақстан

Жетісу

Жуантөбе, Түгіскен, Үйғарақ, Қарашоқы, Берікқара, Есік, Қарғалы, Бесшатыр, Алтынемел, Қадірбай, Қызылауыл

Шығыс Қазақстан

Берел, Қатон, Күрті, Майемер, Құлажорға, Баты, Шілікті, Бұқтырма, Жолқұдық, Чернореченск, Боброво, Ертіс, Мнотьевка

Солтүстік Қазақстан

Бірлік,Покровка, Бектегіс, Карлуга, Кеңөткел, Боғанаты

Орталық Қазақстан

Тасмола, Қарамұрын, Нұрмамбет, Жыланды

Батыс Қазақстан

Целинный, Сынтас, Бесоба, Нагорненский, Алебастрова, Лебедевка, Бәйте

Арал маңы

Шырық-Рабат, Баланды, Бәбіш-молда

Сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштері

Үстірт

Бәйте, Терең ескерткіштері

Батыс Қазақстан

Сынтас қорымы, Бесоба қорымы

Атырау облысы

Аралтөбе ескерткіштері

Сақ тайпаларының археологиялық ескерткіштері

Жетісу

Бесшатыр қорымы (Іле өзені жағасы Желшағыр тауы) 31 оба б.з.б. 5-4 ғ. Есік қорымы (Алматы қаласының шығысы) 40-тан астам оба 1969-1970 ж зерттелген.

Шығыс Қазақстан

Шілікті «патша қорғандары»(Зайсан ауданы) барлығы 51 оба.

Берел қорғаны б.з.б. 5-4 ғ(Қотанқарағай ауданы) 40-тан астам обалар.

Солтүстік Қазақстан

Ұлыбай-Тасмола мәдениеті

Орталық Қазақстан

Тасмола     «Мұртты обалар» 4 түрі бар:

Арал маңы

Шырық-Рабат қаласы-апасиактардың астанасы Қызылордадан 300 км Қызылқұм шөлінде орналасқан.

Бәбіш-молда қаласы

Сақ тайпаларының негізгі 3 тобы

                           Атауы

                                             Мекені

Тиграхауда (Шошақ бөрікті сақтар)

Сырдарияның орта ағысы,Тянь-Шань,Жетісу.

Парадарайа (теңіздің арғы жағындағы сақтар)

Арал теңізі маңы, Сырдарияның төменгі ағысы.

Хаумаварга

(хаома сусының дайындайтын сақтар)

Мургаб аңғары парадараяның оңтүстігі.

Сақ қоғамы 3 топтан құралды

Жауынгерлер

Қызыл және сары-қызыл түсті киім киген

Абыздар

Ерекше бас киім мен тостағаны болған, ақ түсті киім киген

Малшылар мен егіншілер

«Сегіз аяқты» (екі өгізі барлар) сары мен көк түсті киім киген

Сақтар

Тарихи шеңбері

Б.з.д. ҮІІ-ІҮ ғасырлар

Территориясы

Жетісу

Арал маңы

Мұрғаб өзені

Орталық

Солтүстік

Шығыс

Оңтүстік

Батыс

Оңтүстік-Батыс

Тайпалары

Тиграхауда

(шошақ бөрікті сақтар)

Парадарайя

(теңіздің ар жағынан келген)

Хаомаварга

(хаома сусынын дайындайтын сақтар)

Исседон

Аргиппей

Аримаспылар

Массагет, дай

Савормат

Каспы

Әлеуметік жіктелуі

-Абыздар (ақ түс)

-Жауынгерлер (қызыл түс)

-Қауым мүшелері: егіншілер мен малшылар (көк немесе сары түс)

Шаруашылығы

-көшпелі мал шаруашылығы (Батыс және Орталық Қазақстан)

-Жартылай көшпелі мал шаруашылығы (Шығыс Қазақстан, Жетісу)

-Отырықшы шаруашылық

-Сармалы егіншілік (Оңтүстік Қазақстан, Талас, Шу, Сырдария)

Өнері

«Андық стиль» (б.з.д. Ү-ІҮ ғасырлардағы  «Алтын Адам»)

Тарихи дерек көздері

-Геродот (б.зб. 484-425)                  -Страбон  жазбалары (б.з.б.64-б.з 24)      

-Полиен                                     -«Авеста» кітабы

Аталуы

-Геродот: «Азиялық скифтер»               -Парсылар: «Құдіретті еркектер»

-Иран жазбалары: «Жүйрік атты турлар»

Сыртқы жағдайы

-Томирис патша (б.з.б. 570-520 ж)

-б.з.д. 530 жылы парсы патшасы Кирдің жорығы

-519-518 жылдары парсы патшасы І Дарийдің жорығы

-б.з.д. ІҮ ғасырда (330-327 жылдары) Александр Македонскийдің жорығы

-б.з.д. 490 жылы Марафон шайқасында парсылармен одақтасып, герктермен соғысты

 

 

Сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштері

 

Аралтөбе ескерткіші

Атырау облысы Жылой ауданы

Бәйте, Терең ескерткіштері

Үстірт

Бесоба,Сынтас

Батыс Қазақстан

                                             

Ғұн мемлекеті

 

         Жылдар

                                                   Оқиғалар

Б.з.б. 4-б.з.б. 3 ғ

Ғұн тайпалар бірлестігі құрылды, аумағы: Солт Қытай

,Байкал, Ордос аралығы.

Б.з.б.-3ғ соңы

Қытай деректерінде ғұн атауы пайда болды.

Б.з.б. 2-б.з.б. 1 ғ

Ғұн тайпалары бір мемлекетке бірікті, аумағы: Байкал-Тибет тауы, Шығыс Түркістан-Хуанхэнің орта ағысы

Билеушісі-Шаньюй (тәңірқұты) 

Мемлекет 3 бөлікке бөлінді

1) Оң қанат                   2) Сол қанат                  3) Орталық қанат

Мемлекет

24 руды 24 түменбасы басқарды. Түменбасылар шаньюйдің балалары, інілері,жақын туыстары. Түменбасы 10000 әскерді басқарды. Жылына 3 рет ақсақалдар кеңесіне жиналды, 

Ғұн қоғамы

Көшпелі патриархалды

Б.з.б. 209 жылы

Ғұндар оңтүстігіндегі дунхуларды басып алды.

300 жылдан астам

Ғұндар мен Қытай арасындағы соғыс созылды

Б.з.б. 55 жылы

Ғұн мемлекеті екіге бөлінді ( б.з.б. І ғ ортасында)

Оңтүстік ғұндар Хань әулетінің қол астына қарады

Солтүстік ғұндар б.з.б. І ғ соңында батысқа жылжыды

Б.з. 1 ғ

Ғұндар екінші рет қоныс аударды 

Б.з.б. 2 ғ-б.з. 4 ғ

Ғұн тайпалары шығыстан батысқа жылжыған кезең

400-453 ж

Аттила (Еділ) патша өмір сүрді

Б.з. Ү ғ 30 ж

Аттила Румыния мен Венгриядағы ғұндарды біріктіріп,                          Рим империясына шабуылдады

451 ж

Ғұндар Каталун (Галлия) даласында                                                              Рим-франк күштерімен шайқасты

453 ж

Аттила қайтыс болып ғұн мемлекеті ыдырады

Аттила

Ғұн империясы дамудың ең жоғары сатысына көтерілді

Еуропаны Рим үстемдігінен құтқарды. Құл иеленушіліктің жойылуына ықпал етті

Прииск

Византия елшісі «Аттила» жөнінде құнды дерек қалдырды

А Марцеллин

Ғұн жауынгерлерін ерекше сипаттаған

Джузеппе Верди

Итальян композиторы «Аттила» операсын жазды

Ш Уәлиханов

Қазақ ғалымдарынан «Аттила» туралы алғаш рет жазып, ғылымға енгізген 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Үйсіндер Б.з.б. 3-б.з. 4 ғ

 

          Жылдар

                                                 Оқиғалар

Б.з.б. 2 ғ

Үйсін атауы қытай жазбаларында кездеседі

Үйсін мемлекеті                                       Жер аумағы

 700 жылдай өмір сүрді                                                                                                                 Қытайдың солтүстік-батысы,Шу,Талас өзендері, Қаратаудың шығыс беткейі

Астанасы

Қызыл аңғар       Билеушісі-гуньмо       Тайпа көсемі-бек

Халқы-630 мың адам    Әскері-1888000 адам

Деректер

Қытай тарихшысы Сыма Цянь

Үйсіндердің шығу тегі туралы мәлімет қалдырған

Мал мен жерге

меншік болды

Бай үйсіндерде 4-5 мың жылқы болды

Зергерлік өнері

Ақтас зираты (Алматы облысы) алқа табылған

Қарғалыдан (Алматы облысы) диадема (тәті) табылған

Қаңлылар Б.з.б. 3-2 ғ-б.з. 5 ғ

Қаңлы мемлекетінің

аумағы

Сырдарияның орта ағысы

Астанасы

Битянь (Түркістан өңірі)        Халқы-600 мың адам (120 мың түтін)

Әскері-120 мың адам

Қанлылардың

Оңтүстігіндегі көршісі: Қытай мен Үйсіндер

Солтүстігіндегі көршісі: Сарматтар мен Аландар

Деректер

Қытай тарихшысы Сыма Цянь «Тарих жазбалары» еңбегінде қаңлылар өмірі мен тұрмысын баяндаған

«Авеста» (б.з.б. 6 ғ) «Канха» қамалы туралы мәлімет берілген

Қоғамдық құрлысы

Билеушісі-Хан. Ел басқарудағы көмекшілері –уәзірлер (3 орынбасары), мемлекет 5 иелікке бөлінген, әр иелікте кіші хандар басқарған. Ру-тайпа билеушілері-көсемдер

Қауыншы мәдениеті

Ташкент төңірегіндегі аймақ

Отырар-Қаратау

Мәдениеті

Сырдария өзенінің орта ағысы, Қаратау беткейлері-Талас өзені

Жетіасар мәдениеті

Қуаңдария-Жаңадария аңғарлары

Көк-Мардан қаласы

Арыс өзенінің сол жағалауы 20 шақты төбе

Қостөбе қонысы

Пұшық-Мардан маңы

Ежелгі Қазақстанның діни сенім нанымдары

Орта палеолит

Кейінгі палеолит

Діни сенім қалыптаса бастады. 

Күрделі діни сенім қалыптасты

Мезолит

Егіншілікпен мал өсірумен байланысты табиғат күштеріне сенген

Неолит

Адамның басын солт-батысқа қаратып шалқасынан жатқызып жерлеген, адамдардың өзіндік дүние танымы, о дүниеге деген сенім болған. Анимизм, тотемизм, магия.

Энеолит

Тотемизм, ата-баба аруағына табынған

Қола дәуірі

Қайтыс болған адам келесі бір дүниеге ауысады деп ойлаған. Адамның жеке бұйымдары, қару-жарағы, еңбек құралдары бірге көмілген.  

Сақтар

Ата баба аруағына табынған, өлген адамның аруағына сиынып, о дүниеде қайтадан тіріледі деп санап дүние мүлкімен бірге жерленген

Өлген адамды мумиялап, бальзамдаған.

Сарматтар

Ата баба аруағына сиынған өлген адам о дүниеде өмір сүреді деп есептеп, дүние мүлкімен бірге жерлеген

Ғұндар

Ата баба аруағына сиынды

Қанлылар

Ата баба аруағына сиынды

Үйсіндер

Ата-баба аруағына сиынды

Түркі кезені

Көк тәңірге жалбарынды, от пен суға, табиғатқа сиынды

Қарлұқ

ҮІІІ-ІХ ғ алғаш ислам дінің қабылдаған тайпа

Оғыздар

Ата баба аруағына сиынған

Қимақтар

Х ғ бастап қимақ ақсүйектері ислам дінің қабылдай бастады

Қарахандар

960 ж бастап Ислам діні мемлекеттік дін деп жариялады

Қыпшақтар

ХІ-ХІІ ғ ислам діні тарай бастады

Қазақтар

ХҮІ-ХҮІІ ғ ресми түрде ислам дінің ұстады

Фатима Ана

Мұхаммед пайғамбардың қызы әйелдер мен балалар қамқоршысы

Ұмай Ана

Отбасының қомқоршысы

Қорқыт Ата

Қазақ бақсыларының, әнші-күйшілерінің қамқоршысы

Диқан Баба

Егіншілер қамқоршысы

Қыдыр Ата

Игілік, молшылық, бақыт әкелуші

Түкті Шашты Әзіз Баба

Қазақ батырларының қамқоршысы

 

Ортағасырларда Қазақстанда діннің пайда болу тарихы

Діннің атауы

Пайда болды

Кім таратты

Нәтежиесі

Буддизм

ҮІІ-ҮІІІ ғ

Соғдылар

Испиджаптан жерасты храмы

Ақбешімнен екі Будда храмы табылды

Манихейлік

ҮІІІ ғ басы

Соғдылар

Баласағұн мен Шілікбалықтан

Манихейлік ғимараттар табылды

Зороастризм

Белгісіз

Соғдылар

Бұл діннің белгісі Қостөбе мен Қызылөзенде от мұнарасы табылды. Отырардан құрбандық шалатын ошақтар табылды

Христиан дінінің неостриандық бағыты

ҮІІ-ҮІІІ ғ

Қарлұқтар арқылы

Тараз бен Меркеде христиан шіркеулері салынды

Ислам

ҮІІ ғ

Арабтар

ҮІІІ-ІХ ғ Оңт Қазақстанда тарады. Алғаш қабылдағандар

Қарлұқтар.

Кім не тапты, не жазды?

            Зеріттеуші

                                       Не тапты,не жазды?

1958 жыл археолог                        Х Алпысбаев

Қаратау жотасынан (Оңтүстік Қазақстан) көптеген тұрақтар тапты.

археолог В.В.Зайберт

Солтүстік Қазақстаннан Ботай мәдениетін тапты.

1914 ж археолог А.Я.Тугаринов

Оңт Сібірде Ачинск қаласының маңындағы Андроново селосынан ашты Андронов мәдениетің.

1927 ж архелог М.П.Грязнов

Батыс Қазақстаннан Андронов мәдениетінің ескерткіштерін тапты.

1946 ж Археолог Ә.Х.Марғұлан

Ғалым Ә Марғұлан қола дәуірін жоспарлы зерттеуін бастады

Ә.МарғұланК.А.Ақышев А.Г.Максимова

С.С.Черников

А.М.Оразбаев

Андронов мәдениетін зерттеуші Қазақстандық ғалымдар.

Түрколог ғалым                      А Аманжолов

Есік қорығынан табылған күміс тостағандағы жазуды оқыды.

археолог Қ. Ақышев

Есік қорымын зеріттеді

«Сақтарда өзіндік жазу болған деген».

археолог А.Толеубаев

ҮІІІ ғ жататын Шілікті қорғаның зеріттеді.

Мағжан Жұмабаев

«Пайғабар» деген өленінде «ғұн түркілердің арғы атасы» деген тұжырым жасаушы.

Шоқан Уәлиханов

Қазақ ғалымдарының ішінде алғашқы рет Аттила (Еділ) туралы алғаш рет жазып, ғалымға енгізген.

Антрополог О Смағұлов

Сақ,Сармат,үйсін тайпаларының келбеттері андрондықтарға ұқсас екендігін айтқан ғалым.

Антрополог Герасимов

Ежелгі үйсіндердің бас мүсінін байырғы адамдардың бас сүйегі бойынша жасаған.

Араб географы                  Ибн-Хаукаль Х ғ

Қарлұқ жерін батыстан шығысқа қарай жүріп өту үшін 30 күн керек деп жазған.

Араб географы                        Әль-Марвази ХІІ ғ

Қарлұқтар құрамында 9 тайпа болғандығын дәлелдеген.

Әл-Якуби ІХ ғ

Оғыз мемлекеті жайлы алғаш рет дерек берген.

М Қашғари

Дерегі бойынша оғыз одағында 24 тайпа болған.

Парсы тарихшысы Гардизи

Қимақ елінің құрамында 7 тайпа болғандығын жазған.

Араб тарихшысы

Әл-Идриси

Қимақтарда 16 қала болғандығын оның 12-сі Ертіс бойында орналасқаны туралы мәлімет Берген.

Әл-Омари

ХІҮ ғ «Қыпшақтар бидай, арпа, тары өсірді, тамақтарының негізгі түрін тарыдан жасады» деген саяхатшы.

Еврей саяхатшысы

Петахья

ХІІ ғ «Қыпшақтар тары мен күріш өсірген деген».

П Карпини, Г Рубрук

«Қыпшақтардың арба үстіне тігілген үйлерін 10 немесе 22 өгіз тартады деген».

Ибн Батута

«Қыпшақтар жері мал өсіруге өте қолайлы.Малдың көптігі соншалық ондай мал ешбір елде жоқ шығар деген».

Әл Макдиси

Хабарына қарағанда Таразда айырбас сауданы ешкі түбітімен жүргізілген.

Н Диц

«Қорқыт» ата кітабын алғаш зеріттеуші.

Византия тарихшысы

Менандр Протектор

Түрік жазуы туралы алғаш дерек қалдырды.

М Қашғари

(1030-1090ж)

«Түрік тілдерінің сөздігі» еңбегінің авторы.

Әл-Фараби

(870-950ж)

«Ғылымдар энциклопедиясы» еңбегінің авторы.

Қожа Ахмет Йассауи

(1103-1167ж)

«Диуан-и-хикмет» еңбегінің авторы.

Юсуф Хамаданидан білім алып. Арыстан бабты пір тұтқан

Жүсіп Баласағұни

(1021-1075ж)

«Құт негізі білік» еңбегінің авторы.

Сүлеймен Арслан ханнан Ұлы хас хажип лауазымын алған.

Ахмет Иүгнеки

«Ақиқат сиы» еңбегінің авторы.

Сүлеймен Бақырғани

(1104-1186ж)

А Йассауидің шәкірті-ғұлама ғақын, ел ішінде «Хакім ата» атанған.

Елге ислам дінің уағыздаушы.

Әли ақын

«Жүсіп-Зылиха» атты поэманың авторы.

Д Мессершмидт

Ф Страленберг

ХҮІІІ ғ 20 ж Енесей аңғарынан көне түрік жазуын алғаш тапқандар.

В.В.Радлов

Руна жазуын оқудың алғаш кілтін тапқан.

Дат ғалымы В Томсон

Руна жазуын тұңғыш оқыды.

Әбу Райхан Бируни

(973-1050 ж)

22 жасында ғылым ретінде танылған, парсы, араб, грек тілдерін менгерген,150 еңбек жазған. Тұңғыш рет жердің күнді айналатындығын айтқан. Жер глобусының пішінің жасаған.               600-дан астам қалалардың координаттарын анықтаған. 

Плано Карпини

(1245-1247ж)

1245-1247 ж Папа ІҮ Иннокентидің Моңғолиядағы Ұлы хан Күйікке жіберген елшісі. Оңт-Шығ Қазақстандағы моңғол шапқыншылықтарының зардаптары туралы жазды.

Вильгелм Рубрук

(1253-1255ж)

1253-1255 ж Француз королі ІХ Людовиктің Мөңке ханға жіберген елшісі.Егіншілік мәдениетнің күйрегені және Іле алқабындағы қалалардың қирағандығы туралы мәлімет қалдырды.

Морко Поло

Венеция саяхатшысы

(1254-1324 ж)

«Моңғолдар жаулап алынған қалаларда қамал қабырғалардың болуына рұқсат етпеген» деген. 1271 ж Пекинге Құбылай ханға барған.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Батыс Түрік қағанатының басқару құрылымы

 

     Лауазымы

                                             Атқарған қызметі

1

Қаған

мемлекет билеушісі,әскер басы, бүкіл жердің иесі.

2

Шад, елтебер, жабғу

ашина руынан шыққан ақсүйектер.

3

Бұйрықтар мен тархандар

сот қызметін атқарушы.

4

Бек

жергілікті жердегі Қағаннын басқарушысы.

5

Қарабұдын

қарапайым халық.

6

Тат

құл.

 

Оғыз мемлекетінің басқару құрылымы

 

      Лауазымы

                                              Атқарған қызметі

1

Жабғу

жоғарғы билеуші.

2

Күл-еркін

билеушінің орынбасары.

3

Сюбашы

әскербасы.

4

Инал

жабғудың мұрагері.

5

Қанқаш

оғыз шоңжарларының құрылған кеңесі.

6

Атабек

иналдың тәрбиешісі.

 

Қарахан мемлекетінің басқару құрылымы

 

        Лауазымы

                                                 Атқарған қызметі

1

Хан

мемлекетті басқарушы.

2

Тегін,ілік,бектер

ханның ұрпақтары.

3

Уәзір

ханның кеңесшісі.

4

Орда

ханның мемлекетті басқаратын саяси-әкімшілік орны.

5

Икта

салық жинап,ханға қызмет атқарғаны үшін феодалдарға берілетін жер үлесі, жер иеленуші иктадар.

6

Вакф

дін басыларға берілген жер, ол жерден салық алынбайды.

7

Музари, Барзигар

отрықшы шаруалардың жер үлесі.

8

Комендация

әлсіздің өз жерін күштінің қамқорлығына беруі.

 

Ортағасырлық басқару құрылымы

 

         Мемлекет

           Лауазымы

                      Атқарған қызметі

Қимақ қағанаты

шад түтік

жеке тайпа көсемі

Қарақытай мемлекеті

горхан

жоғарғы билеуші

Найман,Керей,Жалайыр

шерби

салық жинаушы

Қыпшақтар

жатақ

малынан айырылған отрықшы кедейлер

 

 

 

 

 

 

 

Жер иелену түрлері

 

Икта

әскери-азаматтық қызметі үшін сыйлыққа берілген жер

Сойырғал

сыйға берілген жер, ханға адал қызмет істегендерге берілген өмір бойына әскери-мемлекеттік қызметі үшін

Вакфтық жер

мұсылмн дінбасыларға беріледі

Милк

жер телімдеріне меншік құқығы

Інжу

моңғолдардың «Шыңғыс ұрпақтарына» берілетін жер үлесі

 

Салық түрлері

 

Зекет

мал басынан алынатын салық

Хараж

жер салығы

Баж

саудагерлерден алынатын салық

Жасақ

көшпелі малшылардан алынатын салық

Тағар

әскерді қамтамасыз ету үшін заттай салынатын салық

Қалан

егіншілерге салынатын салық Моңғолдарда

Үшір

еңбекке жарамды адамдардан алынатын салық

Қалам

жер көлеміне байланысты салық

 

Міндеткерліктер

 

Құналғы

әскер бөлімдерін лайықты қабылдау

Жамылғы

әкімшілік адамдарын қабылдау

Мардикар

суландыру арықтарын қазу,тазарту,жолдар салуға қатысу

Соғым, Сыбаға, Сауын

көшпелі аудандардағы малға байланысты төлем

 

Ортағасырлық қала ауданы

 

Цитадель

ортағасырлық қаланың орталық әкімшілік бөлігі

Шахристан

ортағасырлық қаланың қолөнершілер мен саудагерлер және жасақшылар мекені

Рабад

ортағасырлық қаланың қарапайым халық тұратын сыртқы бөлігі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ұлы жібек жолы

 

            Жылдар

                                               Болған оқиғалар

Б.з.б. ІІ ғ ортасы

Жібек жолы халықаралық қатынас жағынан жандана бастады

Б.з.б. 138 ж

Қытай императоры Батысқа елшілік аттандырып 13 ж кейін оралды

Б.з.б. ІІ-І ғ

Алғаш рет Қытай, Батыс елдеріне жібек артқан керуен жіберді

Б.з.б 1 мың ж ортасы

Дала жолы

1253 ж

Вильгелм Рубрук Екіоғыз (Эквиус) қаласында ирандық көпестердің сауда орындары болғаның жазған

Жапонияның Нарга қаласында

Соғды тілінде жазылған қолжазба сақталған

Соғдылар

Жібек сатуда Қытаймен бәсекеге түскен

Таразда

Византиядан жасалған күміс құмыралар табылды

Талғар,Испиджап,Отырар

Қытайдың әдемі ыдыстары табылды

Үндістан

Пілдер немесе ғылымының дамуы мен даналық патшалығы

Иран мен Византия

Бағалы тастар немесе аңдар патшалығы

Түрік қағанаты

Сәйгүліктер мен жыртқыш аңдар патшалығы

Қытай

Адамдар немесе мемлекеттік басқару патшалығы

 

 

Ұлы жібек жолы

 

Алғашқы сауда байланысы

Б.з.д. ІІІ-ІІ ғасырлар

Маңызы

-отрықшы және көшпелі мәдениеттің қарым-қатынасы

-қалалар санының артуы

-сыртқы байланыстардың өріс алуы

-сауда-саттықтың дамуы

Жолдары

-«Лазурит»-Бадахшан тауынан Иран мен Месопатамияға, Мысыр мен Сирияға, Қытайға дейін

-«Дала жолы»-Қара теңіз маңынан Дон жағалауына дейін, Оралдың оңтүстігіне, Ертіске, Алтай мен Қытайға дейін

-«Нефрит»-Жаркентдариядан Шығыс Түркістан мен Қытайға дейін

Бағыттары

-Батыстан Шығысқа

-Іле

-Еуропа

-Орталық және Шығыс Қазақстан

Тоқтаған уақыты

ХІҮ-ХҮ ғасырларда

Тоқталу себебі

Теңіз жолдарының ашылуы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ғұлама ойшылдар

 

Ғұлама

Өмір сүрген

уақыты

Еңбегі

Не туралы жазды

1

Әбу Насыр Әл Фараби

870-950 ж

«Ғалымдар энциклопедиясы»

Философия ғылымындағы еңбегі ерекше. Аристотельден кейінгі «екінші ғұлама» атанған.

2

Әл Бируни

973-1050 ж

«Асыл тастар»

22 жасында есімі әйгілі ғалым ретінде танылған, 150 еңбек жазған. Жер глобусының пішінің жасады.

600 қаланың координатын анықтады.

3

Махмуд Қашғари

1030-1090 ж

«Түрік тілдерінің сөздігі»

(«Диуани луғат ат түрк»)

Бұл шығарма түрік тілдес халықтардың тұрмыс тіршілігі, әдет ғұрпы, тілі туралы тарихи дастан.

4

Жүсіп Баласағұни

1021-1075 ж

«Құт негізі білік»

Бақытты болудың негізі білім деп түйіндейді.

5

Қожа Ахмет Йассауи

1103-1167 ж

«Диуан-и-хикмет» («Даналық кітабы»)

Шығармасы-тарихи этнографиялық, әлеуметтік тілдік дерек.

6

Ахмет Иүгнеки

ХІІ ғ соңы-ХІІІ ғ басы

«Ақиқат сиы»

Дастаны 14 тарау,235 өлеңнен тұрады, білім.әдеп,адамгершілік,еңбек туралы.

7

Сүлеймен Бақырғани

1104-1186 ж

«Дүниенің ақыры» («Ақыр заман»)

Еңбегінде тәңірге сенуді уағыздап, рухани тазалыққа үндейді.

8

Али ақын

ХІІІ ғ

«Жүсіп-Зылиха»

Махабаттағы адалдықты жырлаған бұл поэма діни сарында жазылған.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ортағасырлық ойшылдар және олардың шығармалары

 

Жазушы

Шығармалары

Геродот б.з.б. 484-425 ж

«Тарих» б.з.б. Ү ғ

Стробон б.з.б. 64-б.з.24 ж

«География»

Рашид-ад-дин

ХІІІ ғ Оғызнаманының ескі нұсқасын бірінші жазды

Әбілғазы

ХҮІІ ғ толық жазған.

Оғызнама ҮІІІ ғ-да ауызша тарап, ІХ ғ бастап қағазға түсе бастады.

Әбу Насыр әл Фараби

(870-950 ж)

«Ғылымдардың шығуы»

Әбу Райхан әл-Бируни

(973-1050 ж)

«Ежелгі халықтардың хронологиясы»

«Астрономияның кілті»

М Қашғари

(1030-1090 ж)

«Түрік халықтарының сөздігі» «Диуани лұғат ат-түрік» Шығарма тілтану ғылымына үлкен үлес қосқан және бұл еңбекті «түрік халықтарының энциклопедиясы» дейді.

Ж Баласағұн

(1021-1075 ж)

«Құтты білік» «Бақытты болу жайындағы ғылым» шығармада қоғамдық, саяси өмір туралы айтылған.

А Иүгенеки

«Ақиқат сыйы» шығармада инабатты болу адал өмір сүру туралы айтылған.

Қ.А.Йасауи

(1103-1167 ж)

«Даналық кітабы» «Диуани хикмет» тарихи этнографиялық, әлеуметтік тілдік дерек.

Сүлеймен Бақырғани

Хакім ата атанған

«Дүниенің ақыры» тәңірге сеніп рухани тазалыққа үндейді.

Әли ақын

ХІІІ ғ-да «Жүсіп-Зылиқа» жырын жазып қалдырған.

Хорезми

«Мухаббатнама»

Дурбек

ХІҮ ғ «Жүсіп-Зылиқа» жырын жазып қалдырған

Кутуб (Құтб)

«Хұсрау мен Шырын»

Өтеміс қажы

«Шыңғыснама» ХҮІ ғ

М Х Дулати

1544-1546 ж Кашмирде парсы тілінде «Тарихи-Рашиди» шығармасын жазды. Қазақ хандығының құрылу, Моғолстан мемлекетінің тарихы, Жетісудағы саяси процесстер, ХҮ-ХҮІ ғ Оңт-Шығ Қазақстанның әлеуметтік экономикалық жағдайы туралы жазылған.

Қ Жалайри

1600-1602 ж жазылған «Жылнамалар жинағы» «Жамиғат-ат-тауарих» шығармада Сібір ханы Көшімді Шайбани ұрпағынан таратады және орыс патшасы Б Годуновқа сыйға тартқан.

Шах Махмуд Шорос

«Тарих»ХҮ-ХҮІ ғ-ғы қазақ хандары туралы жазылған.

Усман Кухистани

«Тарихи Әбілхайыр хани»

Рашид-ад-дин

«Жамиғат-ат-тауарих» Шыңғыс мемлекетінің тарихы туралы жазылған.

Л Гумелев

(1912-1992 ж)

«Көне түркілер»

А Левшин

(1799-1879 ж)

«Қырғыз-қазақ немесе қырғыз қайсақ даласы мен ордасына саяхат»

 

 

 

 

 

 

 

Түркі тайпаларының діни сенімдері

 

Көк (Тәңірі)

Ұмай ана

Бөрі

От

-Қағандар Көк (Тәңірі) әмірімен билік құрған.

-Көк (Тәңірі) әмірімен жеңіске жеткен.

-Араб деректерінде: «Түріктер Тәңір біреу»,-дейді, бұл «құдай жалғыз» деген ұғымды береді деп жазған.

-Ошақпен балалардың қомқоршысы деп есептеген.

-Тоныкөк жазуында: «Көк, Ұмай, қасиетті»Жер-су, міне, бізге жеңіс сыйлаған осылар.

-Ұмайға табыну Алтайдың кейбір түркі тілдес халықтарында ХІХ ғасырдың аяғына дейін сақталып келді.

-Қазақтарда Бөріге табынудың белгісі оның қасқыр атын атамауы Хангай тауындағы бір үнгірде қасқырдан түріктердің бабалары туған деген аңыз бар. Осы жерде қағандар жылына бір рет құрбандық шалған.

-Балаға, жақсы бәйге атына тіл көз тимеу үшін Бөрінің тырнақ, тіл, тісін тағып қойған.

-Византия елшісі Земархты Түрік қағанына кіргізуден бұрын жанып тұрған оттың арасынан өткізіп, одан кейін қабылдаған.

Баба ата қаласының қамалын қазғанда, қалың күлдің қабаты табылған.

-Отпен аластау әлі күнге дейін сақталған (отты баспау, отқа түкірмеу т.б.)

 

 

 

Ислам дінінің Қазақстанда таралуы

 

Уақыты

Пайда болды

ІХ ғ-дың 2-ші жартысында

Ислам дінінің архитектуралық жүйесі пайда болды.

ХІ-ХІІ ғ 

Құрлыс жүйесінде терракота пайдаланылды.

Х-ХІІ ғ-да

Мешіттер салына бастады.

 

 

 

 

 

 

 

 

Кесенелер мен мешіттер

 

Атауы

Қай ғасырға жатады

Қай жерде орналасқан

Қай кезенде салынған

Кім салдырған

Арыстан баб кесенесі

ІХ-Х ғ

Отырар маңы

 

Алаша хан кесенесі

ХІҮ-ХҮ ғ

Қарағанды обл

Қаракеңгір өзені

Қарахан немесе оғыз-қыпшақ заманы

Қожа Ахмет Йассауи

ХІҮ-ХҮ ғ

1397-1404 ж

Түркістан қаласында

Әмір Темір 1397 ж бастап салдырған

Айша-Бибі

кесенесі

ХІ-ХІІ ғ

Жамбыл обл               Тараз қаласы

Қарахан мемлекеті тұсында

Бабаджа-қатын

кесенесі

Х-ХІ ғ

Жамбыл обл

Тараз қаласы

Қарахан мемлекеті тұсында

Жошы хан кесенесі

ХІІІ ғ

Қарағанды обл

Кенгір өзені

Жезқазған қаласынан 45 км

Алты Орда дәуірінде салынған

Дың ескерткіштері

ҮІ-ІХ ғ

 

Киіз үйге ұқсайтын діни құрлыс

Басқамыр

ҮІІІ-ХІ ғ

Жезқазған қаласынан 83 км

 

Мырзарабат, Якка сардобасы

ҮІ-ІХ ғ

Мырзашөлде орналасқан

 

Ақыртас,Тасақыр

ҮІІ-ҮІІІ ғ

Жамбыл обл

Тараз қаласы       40 км жерде

 

Білеулі

ҮІІ-ҮІІІ ғ

 

Қазақстан мен Қарақалпақстан шекарасында

Көккесене

ХІҮ ғ

Қызылорда обл

Сырдария жағасында

 

Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі

ХҮ ғ ІІ жартысы

Түркістан қаласы

 

Будда ғибадатханалары

ҮІІ ғ соңы-ҮІІІ ғ басы

 

Ақбешім, Суябтан

Баба-ата мешіті

ІХ ғ ІІ- жартысында 

 

 

Боран мұнарасы

ХІ ғ

Жетісуда

Ірі мешіт болған

Құйрықтөбе

 

 

Ең ертедег мешіт табылды

Отырар

ХІ-ХІІ ғ

Отырар

Екі шығыс моншасы

Тараз

 

Тараз

Екі монша орны

Түркістан

 

Түркістан

Шығыс моншасы ХХ ғ 60 ж

Қолбасшы Дәуітбек кесенесі

 

Тараз

 

Қорқыт күмбезі

 

Қызылорда обл

Қармақшы ауданы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Орта ғасырлардағы қалалар

Оңтүстік Қазақстанда             Жетісудың оңт-батысында            Жетісудың солт-шығ 

37 қала                                       36 қала                                             70 қала

Қалалар

30 га асатын қалалар                     10га дан 30 га дейін қалалар                     10 га жетпейтін қалалар

 

Отырар, Испиджаб,                        Булух, Хурлуг                                             Алмалық, Лавар, Қапал,                                                                                                                                                                     

Сауран                                                                                                                    Ақтам, Арасан, 

Қалалар

Орналасқан жері

Осбаникент

Арыстың орта ағысында

Сүткент

Сырдарияның орта ағысында

Сығанақ, Жанкет, Ашнас, Жент, Баршынкент

Сырдарияның төменгі ағысында

Балаж, Берукент

Қаратаудың терістігінде

Басқамыр, Аяққамыр

Ұлытау етегінде

Сарайлы, Торайлы

Кенгір өзені бойында

Құлан ҮІІ-ХІІІ ғ

Жамбылда

Құйрықтөбе ҮІ-ХІІІ ғ

Шымкентте

Атлах ҮІ-ХІІ

Талас алқабында

Баласағұн

Шу алқабында

Созақ ҮІ-ХІХ ғ

Оңтүстіккте

Сайрам ІХ-ХІІІ

Оңтүсттікте

Талғар ІХ-ХІҮ ғ Тальхиз

Алматыда

Қалалардың маңызы

Қалалар

Маңызы

Тараз

«Даңқты ізгі ниетті түріктердің қаласы, көпестер және саудагерлер» қаласы.

Суяб

Оған әр елден саудагерлер келеді ал халқының жартысы саудамен айналысады

Испиджаб

«Әлем саудагерлерінің қазба байлықтарының қайнар көзі»

Құлан

Қытайлықтар «Цзюйлень» деп атаған

Екіоғыз / Эквиус

Іле бойындағы «Екіоғыз /Эквиус» қаласында қытайлық көпестердің сауда орны болған» дейді В Рубрук

Отырар

ҮІІІ ғ-дан Тарбанд, Фараб ХҮІІ ғ-ға дейін өмір сүрді

Йасы

ХІҮ ғ-дан бастап Түркістан деп аталды Шауғар ХҮІІ ғ-дың                          2-ші жартысынан Қазақ хандығына өтті

Сауран ХІ-ХҮІ ғ

І ғасыр қазақ-өзбек хандарының арасында талас тудырған

Сарайшық ХІ-ХҮІ ғ 

ХІҮ ғ Ноғай Ордасының және Қасым хан тұсында біраз уақыт Қазақ хандығының астанасы болған

ХІІІ ғ Қазақстанда құрылған моңғол ұлыстары                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

Жошы ұлысының аумағы

Шағатай ұлысының

аумағы

Үгедей ұлысының аумағы

Төле ұлысының

аумағы

Ертістен батысы-Еуропаға дейінгі жер

Оңтүстік, Оңт-Шығ Қазақстан, Орта Азия, Шығ Түркістан

Батыс Моңғолия, Алтай, Тарбағатай, Ертістің жоғарғы ағысы, Ордасы Чугучак маңы

Моңғолия жері

Моңғол мемлекетінің әскери басқару құрылымы

Барұнғар (Оң қанат)

Кул (Орталық қанат)

Жоңғар(Сол қанат)

Түмен 10000 әскер, басқарушысы түменбасы      Мыңдық 1000 әскер, басқарушысы мыңбасы

Жүздік 100 әскер, басқарушысы жүзбасы          Оңдық 10 әскер, басқарушысы оңбасы

Кешіктен Шыңғысханның жеке басын қорғайтын әскер

 

Моңғол мемлекетінің басқару құрылымы

       

Мемлекеттің басты заңы

Империя әкімшілік аймақ

Әскери әкімшілік аймақ

Яса (Жасақ)

95 аймақ

Барұнғар,Жоңғар,Қол

Моңғол шапқыншылығы

Жылдар

Болған оқиғалар

1155/1162-1227 ж

Теміжүн (Шыңғысхан) туды

1206 ж

Моңғол империясы құрылды астанасы Қарақорым қаласы

1207-1208 ж

Жошы Сібір халықтары мен Енесей қырғыздарын бағындырды

1207-1209 ж

Шыңғысхан таңғұттарды,Тұрфанды,ұйғырды бағындырды

1211-1215 ж

Қытайды бағындырды

1217 ж

Жебе ноян Жетісуға аттанды Күшілік ханды басып алуға

1218 ж

Моңғолдар Жетісуға енді

1218 ж

Баласағұн қаласы соғыссыз берілді

1218 ж

Отрарға 450 адамдық, 500 түйелік керуен жіберді

1219 ж

150 мың моңғол әскері Ертістен Сырдарияға қарай қаптады

1219 ж

Моңғол әкері Отырарды қоршауға алды. 

1920 ж

6 ай шайқастан соң Отырар жермен-жексен етілді. Отырар опат болды.

1219-1220 ж

Сыр бойындағы қалалар моңғол иелігіне көшті

1219-1221 ж

Орта Азия түгел жаулап алынды

1223 ж

Қалқа өзені бойында орыс-қыпшақ біріккен әскерлерін талқандады

1219-1224 ж

Қазақстан мен Орта Азия Шыңғысхан империясының құрамына қосылды

Шыңғысхан

Басып алған жерлерді 4 ұлына ұлыстық иелікке бөліп берді

1927 ж

Шыңғысхан мен баласы Жошы қайтыс болды

Алтын Орда ХІІІ ғ ортасы-ХҮ ғ ортасы

Алтын Орданың құрылуы

Жошы ұлысы аумағында құрылғаналғашқы мемлекет.

-негізін қалаған Бату (Батый хан) 1227-1255 ж билік құрды.

-Алтын Орданын негізін қалады 1243 жылы.    -Астанасы Сарай Бату. (Еділ бойында)

-жер аумағы Алтай тауынан Дунай өзеніне дейінгі ұлан-ғайыр аймақ.

-ХҮІ ғ орыс деректерінде Алтын Орда деп атала бастаған.

Алтын Орданын күшеюуі

-1235 ж Қарақорымда бүкіл моңғолдық құрылтайда Батысқа жорық жасау  туралы шешім қабылданды қолбасшылыққа Бату сайланды.

-1236-1242 ж Батысқа жорық 7 жылға созылып. Солт Кавказ, Қырым бойы, Шығыс Еуропа, Орыс кінәздіктері тәуелділікке түсті.

Бату хан

-1227-1255 ж Алтын Орданың негізін қалаған Шыңғыс ханның немересі Жошының баласы.

Берке хан

-1256-1266 ж Алтын Ордада билік құрды.     -Астанасы Сарай Берке

-1262 ж Египет сұлтаны Бейбарыспен достық қарым қатынас жасау үшін елші жіберген.

-Моңғол империясына тәуелділігін мойындамай бүкіл моңғолдық құрылтайға қатысудан бас тартты.

-Берке хан мұсылман дінін қабылдап Әзірбайджан жерінде мешіт салдырған.

-1266 ж Кавказ жеріне жорықта қаза тапқан.

Менгу-Темір

-1266-1280 ж Алтын ордада билік құрды.

-1271 ж Менгу-Темір Египетпен байланысына кедергі жасағаны үшін Византияға жорыққа шығады.

-өз атынан теңге соқтырған.

Тохты хан

-1290-1312 ж Алтын Ордада билік құрды.

-Иран, Кавказ, Египет елдерімен сауда байланыстарын жасаған.

Өзбек хан

-1312-1342 ж Алтын Ордада билік құрды. 

-Өзбек хан тұсында Алтын Орда гүлденген кезі.

-1312 ж Алтын Ордада мұсылман діні мемлекеттік дін деп жарияланды.

-қалалық өмірдін дамуына қатты көңіл бөлген, жаңа ғимараттар мен мешіт медіреселер салдырып, мұсылман дінінің таралуына көп көңіл бөлген.

Жәнібек хан

-1342-1357 ж Алтын Ордада билік құрды.

-Жәнібек хан тұсында Алтын Орда гүлденді.

 

Алтын Орданың әлсіреуі

-ХІҮ ғ ІІ жартысында Алтын Ордада ішкі алауыздық күшейді.

-1357-1380 жылдар аралығында Алтын Ордада 20 хан ауысқан.

-1357-1380 ж бұны тарихта «Ұлы Дүрбелең» кезеңі деп атайды.

-ХІҮ ғ 60 жылдардың өзінде Сарайда бір жылда 4 хан ауысқан.

-1380 ж Куликова даласында Мамай қолбасшылық жасаған Алтын Орда әскері Дмитрий Донской бастаған орыс әскерінен жеңіліп қалды. Осы шайқастан кейін Алтын Орда мүлде әлсірейді.

-1380 ж Мамай ордасын Тоқтамыс хан Әмір Темірдің көмегімен басып алады. 

-1382 ж Тоқтамыс хан билігін нығайту үшін Мәскеу қаласына жорық жасап қаланы өртейді.

-1391 ж 18 маусымда  Тоқтамыс хан мен Әмір Темірдің арасында Құндызша деген жерде шайқас болып Тоқтамыс хан жеңіліп қалады.

-1395 ж Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасында Кавказдағы Терек өзені бойындағы шайқаста Тоқтамыс хан түпкілікті жеңіліп қалады.

-Әмір Темірдің жорықтары Алтын Орданы әлсіретті.

-Алтын Орда ХҮ ғ ортасында Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Сібір, Қазан, Қырым, Астрахан хандықтары болып бөлініп кетеді.

-1502 жылы Алтын Орданың соңғы билеушісі Шейх Ахмед  хан өлгеннен кейін Алтын Орда мемлекет ретінде жойылды.

Ақ Орда ХІІІ-ХҮ ғ басы

Терри/ы

Шығыс Дешті Қыпшақта

Ақ Орданың құрылуы

ХІІІ-ХҮ ғ басы (240 жылға жуық салтанат құрған).

-Қазақстан аумағында Моңғолдардан кейінгі құрылған алғашқы мемлекет.

-Ақ Орданың жері Жошының екі баласы Орда Ежен мен Шайбан хандардың ұлыстарын қамтиды.

-Ақ Орданың негізін қалаған Орда Ежен хан Жошының үлкен ұлы.

-Ақ Орданың алғашқы ханы Сасы Бұғы.

-астанасы Сығанақ қаласы (сырдарияның ортаңғы ағысында).

Ішкі-сыртық саяси жағдайы

-ХІҮ ғ ІІ жартысында Ақ Орда Алтын Ордадан біржола бөліне бастайды.

-Ерзен мен Мүбәрак хандар тұсында бөліне бастады Алтын Ордадан.

-1315-1320 ж Ерзен хан билік құрды Ақ Ордада.  -Әсіресе Ерзен хан тұсында қалалық мәдениеті дами түсті.     -1320-1344 ж  Мүбәрак хан билік құрды Ақ Ордада.

-1327-1328 жылдары Мүбәрак хан өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырған.

-Ұрыс хан кезінде Ақ Орда Алтын Ордадан мүлде оқшауланды.

-1368-1369 ж Ұрыс хан Сығанақ қаласында теңге соқтырған.

-1374-1375 ж Ұрыс хан Еділ бойына жорық жасайды Қажы Тарханды, Сарай Беркені алып, Кама бұлғарларын бағындырады.

-осы жорықта өзіне көмектесуден бас тартқан Маңғыстау билеушісі      Түй Қожаны жазалайды, оның баласы Тоқтамыс Әмір Темірге қашып паналайды.

-Әмір Темір Тоқтамысқа қару-жарақ әскер беріп, Ақ Орда мен Алтын Орданы басып алуға тырысады.  -Ұрыс хан мен оның баласы Тоқтақия қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір Тоқтамысты Ақ Орда тағына отырғызып, Алтын Орданыда тәуелді етеді.

-1377 ж Ұрыс ханның екінші баласы Темір Мәлік Сауран түбінде Тоқтамысты жеңеді.

-1379 ж Тоқтамыс Темір Мәлікті жеңіп, Сығанақты өз қолына алады.

-1380 ж Алтын Ордадағы Мамай ордасын басып алған Тоқтамыс хан Әмір Темірге бағынудан бас тартады.

ХІҮ ғ аяғында Тоқтамыс пен Әмір Темірдін арсында соғыс басталады.

-1395 ж Әмір Темір Ақ Орда тағына Ұрыс ханның бір баласы Қойыршақ оғланды хан етіп қояды Ақ Ордаға.   -1423-1428 ж Ақ Орданың соңғы ханы Барақ хан билік құрды.

-Барақ ханның тұсында сырдария бойындағы қалаларды қайтару үшін әрекет жасайды.

-1428 ж Шығыс Дешті Қыпшақтағы билік Жошының Шайбани әулетінің ұрпағы Әбілқайыр ханға тиеді. 

Ақ Орданың ішкі-сыртқы саяси жағдайын 3 кезеңге бөліп қарауға болады.

1.Ақ Орда билеушілерінің Алтын Ордадан бөлініп, жеке мемлекет болуы үшін күрес жүргізуі 2. Ақ Орда хандарының Алтын Орда ішкі істеріне белсене араласуға әрекет жасауы 3.Ұрыс хан оның ұрпақтарының Әмір Темірге қарсы күрес жүргізу.                                                                                             -Қазақ ха/ң қалыптасып, мем/нің құрылуына зор тарихи рол атқарған: Ақ Орда мемлекеті

Әмір Темір мемлекеті

 

Тарихи шеңбері

1370-1405 ж

Алып жатқан жер аумағы

Мауеренахр

Орталығы

Самарқан қаласы

Әмір Темір

(1336-1405 ж)

Шың есімі парсыша Темирлан. Туған жері Қожа Илгар аймағы Кеш қаласы.

Шыққан тегі түркіленген моңғолдың Барлас тайпасы.

әкесі Тарағай бек қолбасшы.

1370 ж

Әмір Темір Мауареннахрдағы билікті тартып алды жездесінен.

Мауареннахрда 35 жыл билік құрды.

Алтын Ордаға жорығы

-Ақ Орда мен Алтын Ордаға қарсы Жошы ұрпағы Тоқтамысты пайдаланды.

-Әмір Темір Тоқтамысқа әскер беріп бірнеше рет жорыққа аттандырды.

-1380 ж Тоқтамыс Сарайды, Қажы-Тарханды, Қырымды, Мамай Ордасын басып алды.

Тоқтамыспен күресі

-1391 ж 18 маусымда Құндызша деген жерде 200 мың әскермен Тоқтамысқа қарсы шығады. Тоқтамыс жеңіледі.

-1395 ж Кавказдағы Терек өзені бойындағы шайқаста Тоқтамыс жеңілді.

Моғолстанға жорықтары

-1371-1390 ж  он шақты рет жорық жасаған.

-1371-1377 ж Сайрам Талас арқылыжорық жасады.

-1376 ж Моғолстанның атақты қолбасшысы Камарад-динді талқандау үшін 30 мыңдық әскер аттандырды.

-1377 ж Ыстықкөлге баратын Бұғым шатқалында екі рет жеңілді Камарад-дин Әмір Темірден.

-1380 ж Ақ Орда мен Моғолстан хандары Әмір Темірге қарсы одақ құрды.

-1384-1391 ж Алтын Орда мен Моғолстанға бірнеше рет жорық жасады.

-1390 ж Әмір Темір жорықтарынан кейін Моғолстан толық тәуелділікке түсті.

-1405 ж Әмір Темір Қытайға жорыққа аттанып бара жатып жолда Отрар қаласында қайтыс болды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Моғолстан мемлекеті (ХІҮ ғ ортасы-ХҮІ ғ басы)

 

Моғолстанның құрылуы, жер аумағы.

ХІҮ ғ ортасына қарай Шағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығыс бөлігі Оңт шығ Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылды.

-ұлыстың келесі бөлігінде Мауаранахрдың батысында Әмір Темір мемлекеті құрылды.

-1348-1362 ж Моғолстанның алғашқы ханы Тоғылық-Темірді хан етіп сайлады 16 жасында, Шағатай ұрпағы Дува ханның немересі еді.

-Тоғылық Темір хан бір күнде 160 мың адамды Ислам дініне қабылдатқан МХ Дулатидің айтуы бойынша.

-орталығы Алмалық қаласы.

-Негізгі саяси билік әмір Поладшының қолында болды.

-Атақты тарихшы М Х Дулатидің жазуы бойынша Шағатай хан өзіне адал қызмет атқарғаны үшін әмір Поладшыға маңлай-Сүбе жерін берген.

-Маңлай-Сүбе Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі кең байтақ жерді алып жатыр

-Моғолстанда Дулат тайпасының беделі үстем болды. 

-М Х Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегінде «Моғолстан жерінін шекара ұзындығы 7-8 айшылық жол» деп көрсетілген.

Халқының этникалық құрамы

Моғолстанның негізгі халқы –түркі тілдес тайпалар: дулат, қаңлы, үйсін, арғын, барлас, бұлғашы.

Қоғамдық құрлысы

-Мемлекетінің орталығы-Алмалық.

-дулат тайпасының мұралық лауазымы ұлысбегі деген атақ қалпына келірілген.

-Мұхаммед Хайдар Дулатидің айтуынша Тоғылық Темір хан бір күнде 160 мың адамды Ислам дініне қабылдатқан.

Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы

-1360-1361 ж Тоғылық Темір Мауараннахрға екі рет сәтті жорық жасап, баласы Ілияс Қожаны Мауараннахрға хан тағына отырғызды.

-1365 ж 22 маусымда «Батпақ шайқасы» болды Ілияс Қожа мен Әмір Темір арасында екі жақтан 10 мың адам қаза болып, Әмір Темір қашып құтылды.

-Ақыр аяғында Ілияс Қожа қайтыс болып дулат тайпасының әмірлері Камарад-дин мен Шамсад-диндер билік жүргізді.

-1371-1372 ж Әмір Темірдің Моғолстанға алғашқы жорықтары болды Алмалық қаласына жетіп қаланы ала алмады.

-1375-1377 ж Әмір Темір екінші жорығында Камарад-динді жеңеді ол қашып құтылды.

-1380-1390 ж Әмір Темір 120 мың әскермен Моғолстанға бірнеше рет жорық жасаған.

-Моғолстан ханы Қызы қожа Әмір Темірге тәуелділігін мойындайды.

-Моғолстан Әмір Темір 1405 ж қайтыс болғаннан кейін Қызыр Қожаның мұрагері Мұхаммед ханың кезінде 1405-1416 ж Әмір Темір ықпалынан құтылады.

-1408-1416 ж Моғолстанда Мұхаммед хан билік құрды.

-1418-1428 ж Уайс хан астанасын Ілебалыққа көшіріп ойраттарға қатты қарсылық көрсетті.

-1433-1462 ж Моғолстанда Есен Бұға хан билік құрды ол кезде Жәнібек пен Керей бастаған көшіп келген қазақ халқына Батыс Жетісудан жер берді Шу мен Талас аңғарынан қазақ хандығының құрылуына септігін тигізген.

-1462 ж Жүніс хан отырды Уайс ханның екінші баласы Есен Бұға мен таққа таласқан .

-Моғолстанда Абдар-Рашид ханның кезінде ыдырай бастады, Жетісу аймағы Қазақ хандығы құрамына енді.

 

 

 

 

Ноғай ордасы (ХІІІ-ХҮ ғ)

 

Аумағы

Қазақстанның солт-батысы Еділ мен Жайық өзендерінің аралығы

Ноғай ордасының құрылуының себебі

Алтын Орданың ыдырауы, Ақ Орданың әлсіреуі болып табылады.

Тарихи шеңбері

ХІІІ-ХҮ ғ

Астанасы

Сарайшық Жайық өзенінің оң жақ бойында Х ғ іргесі қаланған. ХІІІ-ХҮ ғ-да Сарайшық қаласы дәуірлеген кезі. 1580 ж Дон, Еділ казактарының жорығы салдарынан қала қирады.

Этникалық құрамы

Ноғай ордасының негізгі құрамы маңғыт тайпасы болды, сондықтан маңғыт елі деп аталды орда. Олармен бірге қоңырат, найман,арғын,қаңлы,алшын,қыпшақ т.б. түркі тілдес тайпалар болды құрамында.

Қоғамдық құрлысы

Жоғарғы билеуші-Хан

Түрік тайпаларының басшылары-Мырза

Дипломатиялық қатынастарды атқарған-Кінәздер

1260-1306 ж

Ноғай Алтын Орданың 5 ханының тұсында қолбасшы болған адам, орда соның есімімен аталады. Византия императорының қызына үйленген.

1396-1411 ж

Едіге Алтын Орданы биледі 15 жыл Едіге «беклербек» «ұлы әмір» атағын алған.

1411-1419 ж

Едіге Ноғай ордасының негізін қалаған билік құрды 8 жыл. Оның тұсында Ноғай ордасы Алтын Ордадан оқшаулана бастады. 

1426-1440 ж 

Едігенің баласы Нұраддиннің кезінде өз алдына жеке мемлекет болып бөлініп шыққан Алтын Ордадан

Саяси тарихы

-Едіге ХІҮ ғ 90 ж Тоқтамыспен күрес жүргізді.

-Едіге тұсында жер көлемі Батыс Сібір ойпатына дейін ұлғайды.

-Уаққас би 1446 жылыҮзкент қаласында билік жүргізді.

-Едіге ұрпақтары Мұса мырза мен Жаңбыршы бүкіл Шығыс Дешті Қыпшаққа белгілі адамдар болды.

ХҮІ ғ

Ноғай ордасы ыдырай бастады, біраз бөлігі Ресейге, қалған бөлігі Кіші жүзге қосылды.

1550 ж

ХҮІ ғ ортасында Ноғай ордасы екіге бөлінді.

-Үлкен Ноғайлы Еділдің шығысы.

-Кіші Ноғайлы Еділдің батысы.

Ш Уәлиханов

Алғашқы қазақ ханы Жәнібек тұсында достық қатынаста өмір сүрген ноғайлар мен қазақтар «Екі туысқан орда» деп атаған.

Моғолстан мемлекеті

Ноғай ордасымен шекарасы ортақ емес мемлекет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Әбілқайыр хандығы (1428-1468 ж)

 

 Жылдары

Болған оқиға

ХҮ ғ 20 ж

Ақ Орда орнына Әбілқайыр хандығы пайда болды

1428 жылы

Әбілқайыр хан Шайбан ұрпағы 17 жасында, 20-дан астам тайпа өкілдерінен 200-ден астам ақсүйек хан көтерді

 

Әбілқайыр хан Жайық-Балқаш-Арал теңізі, Сырдарияның төменгі ағысы-Тобыл, Ертіс

Тарихи жазбаларда

«Өзбек ұлысы», «Шайбан ұлысы», «Көшпелі өзбек мемлекеті» депте аталады

Халқы

Рузбихан дерегі бойынша 92 ру-тайпадан тұрған

1428 жылы

Астанасы Тура

1431 жылы

Астанасы Орда-Базар

1446 жылы

Астанасы Сығанақ

1430 жылы

Әбілқайыр хан Тобыл өзені бойында Махмуд Қожаны жеңді,Хорезмді басып алып, Үргенішті талқандады

1431 жылы

Әбілқайыр хан Екіретүпте Тоқа-Темір ұрпақтарын жеңіп, Орда-Базарды тартып алды

ХҮ ғ 40 ж

Әбілқайыр хан Балқаш өңірінің терістік батысын өзіне қосты

 

Әбілқайыр хан көп күшін жұмсаған Сыр өңірі мен Қаратау аймақтары

1446 жылы

Әбілқайыр хан Атбасар маңында Мұстафа ханды жеңді. Самарқанды басып алды

1456-1457 ж

Әбілқайыр хан Үз Темір бастаған ойраттардан Сығанақ түбіндегі, Көккесене деген жерде жеңіліп, ауыр шарт жасасты

ХҮ ғ 50 аяғы-60 ж басында

Әбілқайыр ханнан бөлініп, Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған халықтың бір тобы

Моғолстанға көшті 

1468 ж

Әбілқайыр хан Моғолстанға жорыққа аттанып, Алматы маңында (Аққыстауда) қайтыс болды.

1468-1470 ж

Шах Хайдар Әбілқайыр ханның мұрагері

1470-1510 ж

Мұхаммед Шайбани Қазақ хандарына қарсы Сырдария мен Қаратау аймағындағы қалалар үшін ұзаққа созылған күрес жүргізді

1500 ж

Мұхаммед Шайбани Самарқанды басып алды

1501-1502 ж

Мұхаммед Шайбани Орта Азияны жаулады

1510 ж

Мұхаммед Шайбани Сығанақ түбінде Қасым хан әскерінен жеңіліске ұшырады

1510 ж

Мұхаммед Шайбани Мерв қаласының түбіндегі шайқаста қаза болды

ХҮІ ғ басы

Көшпелі өзбектердің бір бөлігі Шайбанилердің бастауымен Мәуреннахрға көшіп кетті

Сібір хандығы

Этникалық құрамы

Түркі тілдес-керей, қыпшақ, найман т.б.

Орталығы

-Тура (Тюмень қаласының орны)

-Шыңғыс хан құрметіне Чимга-Тура деп аталды

-Қызыл-Тура.     -Искер

Моңғол шапқыншылығынан кейін

Жошы ұлысы-Шайбани әулетінің жері

Саяси тарихы

-Тайбұға заманында түрік шоңжарларының әулеті биледі (керей тайпасы)

-Едігеден қашқан Тоқтамыс біразжыл хан болды.

-Едіге біраз уақыт билеген.

-Шайбанилық Махмұт-Қожа хан болды.

-1428 ж Әбілқайыр хан бұл жерді «көшпелі өзбек мемлекетіне» қосты.

-Шайбанилық Ибақ билік еткен кезде Керей мен Жәнібекпен одақтасып, Әбілқайырға қарсы шықты.

-Ибақ хан 1481-1484 ж ІІІ Иван мен өзара сауда қарым-қатынасын жасады.

-Тайбұғалық Мұхаммед хан болып сайланды.

 

Қоғамдық және әкімшілік құрлысы

Атабектер

(мұрагердің) Хан баласының тәрбиешісі

Көкілташтар

(мұрагердің) «тел бауыры»

Наиб

жастай сайланған хандарға ақыл беретін кеңесші

Жасауылдар

жиын-той, мерекелер, тәртіп, салт-дәстүрді қадағалап отыратын қызметкер.

ХІІІ-ХҮ ғасырда өмір сүрген жыраулар

Жырау

Өмір сүрген уақыты

Шығармасы

Найман Кетбұға

ХІІІ ғ

Шыңғыс ханға Жошының өлімін ескерткен             «Ақсақ құлан» күйінің авторы

Сыпыра жырау

ХІҮ ғ

Ноғайлы-қазақ эпосының негізін салушы, Дешті Қыпшақтағы ең атақты сөз сазгері

Тоқтамыс пен Темір арасындағы тартысты жырлаған

Қодан тайшы

 

Әбілқайырдың саясатына қарсы шығып, Керей мен Жәнібекті қолдады

Асан қайғы

 

Қазақ хандығының насихатшысы, «көшперілер философы» толғауы: «Қырында киік жайлаған»

Күйлері: «Ел айырылған», «Желмаяның желісі», «Зар», «Асанқайғы»

Алтын Орда дәуірінен бері келе жатқан күй аңыздар

«Жошы ханның жортуы»

«Ақсақ құлан»

«Ел айырылған»

«Сағыныш»

ХІҮ-ХҮ ғ бізге жеткен аспаптық музыка туындылары

«Ескендір»

«Қамбар батыр»

«Шора батыр»

ХІІІ-ХҮ ғ Қазақстан жері арқылы өткен саяхатшылар қазақ халқының өмірінде музыканың айырықша орын алатынын айтқан

1.Плано Карпини

2.Вильгелм Рубрук

3.Марко Поло

4.Рузбихан

5.Якуб

Жер атауларына анықтама

Дешті Қыпшақ даласы

Алтайдан Еділ өзеніне дейінгі аралық

Жетісу

Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс бөлігі орталығы іле өзені

Сарыарқа

Ақмола, Павлодар,Қарағанды,Қостанай обл бір бөлігі

Мауаренахр

Сырдария мен Амударияның аралығы

Орта Азия

Қырғызстан, Өзбекстан, Түркменстан аумағы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Жоңғар хандығы (1635-1758 ж)

Жылдары

Болған оқиға

1635-1653 ж

Батыр қоңтайша Жоңғар хандығының негізін қалады

1635 ж

Батыр қоңтайша Жетісудың көп бөлігін жаулап алды

1635, 1643, 1652 жылдары

Батыр қоңтайша Қазақ жеріне шабуылдады 1643 ж Орбұлақ шайқасында   50 мың әскерімен соғысып Жәңгір ханнан жеңіліп 10 мың әскерінен айырылды. 1652 ж орыстардан зеңбірек қару алып қазақтарды жеңді

1653-1670 ж

Қалдан Бошоқты билік құрды

ХҮІІ ғ

Қалдан Бошоқты қазақ жеріне шабуылдады

1697-1727 ж

Цеван Рабдан қазақ жеріне ерекше қаталдық көрсеткен жоңғар билеушісі

1722 ж

Цеван Рабдан Цинь императоры Канси қайтыс болып жоңғарларға барлық әскерін қазақ еліне жіберуге мүмкіндік туды

1723 ж

Цеван Рабдан 70 мың жоңғар әскерін 7 шепке бөліп қазақ жерін ойрандады, қатты ойрандалған өлке Жетісу жері.

1725 ж

Цеван Рабдан Түркістан мен Ташкентті жаулады

1723-1727 ж

«Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама, ақ мешін» апаты

Жоңғар шапқыншылығы

Жылдары

Болған оқиға

ХҮІІ ғ соңы-ХҮІІІ ғбасы

Жоңғар әскері Жетісудың бір бөлігін жаулап, Сарысу өзені алқабына дейін жетті

1718 ж

Аягөз шайқасы

1722 ж

Цинь императоры Канси қайтыс болып. Жоңғарлар барлық әскерін қазақ жеріне жіберуге мүмкіндік туды

1723 ж

Цеван Рабдан басқарған жоңғар әскерлері 7 шепке бөлініп Қазақ өлкесін ойрандады

1723-1727 ж

«Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама, ақ мешін» апаты

1725 ж

Жоңғарлар Түркістан мен Ташкентті жаулады

1726/1728 ж

«Бұланты шайқасы»

1729/1730 ж

«Аңырақай шайқасы»

1741-1742 ж

Қалдан Церен қоңтайшының Орта жүзбен Кіші жүзге екінші «ақтабан шұбырынды» жорықтарын жасады

1755 ж

Жоңғар тағына талас басталды

1755 ж

Қытай императоры Цянь-Лун жоңғар тағына таласушылардың бірі Амурсананы 20 мың әскермен Жоңғарияға аттандырды

1758 ж 

Жоңғария толық талқандалды

1761 ж

Жоңғария жерінде жаңа әкімшілік бірлестік құрылды Шыңжан (жаңа жер) құрылды

1771 ж

Еділ бойындағы 30 мыңнан астам қалмақтар бұрыңғы Жоңғарияға көшіп  кетіп жер тапшылығын бәсендетті

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақ хандығы

 

Жылдары

Билік құрды

Болған оқиға

1465/1466-1480 ж

Керей мен Жәнібек хан

1465-1466 ж Қазақ хандығын құрды.

Қозыбасыда Қазақ хандығының туын көтерді

200 мыңнан астам халық көшіп келді.

1480-1511 ж

Бұрындық хан

Қазақ хандығын басқарды ел ішінде беделі болмады

1511-1518 ж

Қасым хан

Қазақтың атақты ханы халық саны 1 млнға жетті, әскері 300 мың болды. «Қасым ханның қасқа жолы» заңдар жинағы шықты.

1518-1523 ж

Мамаш хан

Қасым ханның мұрагері өзара соғыс кезінде қайтыс болды

1523-1532 ж

Тақыр хан

Асқан қатігездігімен ерекшеленді және дипломатиялық, әскери де таланты болмады

1532-1537 ж

Бұйдаш хан

Қазақ хандығында өзара тартыстар толастаған жоқ

1538-1580 ж

Хақназар хан

Қазақ халқын біріктіріп, мемлекетті нығайтты.

Бұхар ханы ІІ Абдаллах пен «ант беріскен шарт жасады»

1580-1582 ж

Шығай хан

Оның саясатының негізгі бағыты өзбек ханы Абдаллахпен байланыста болу

1582-1598 ж

Тәуекел хан

1583 ж «ант беріскен шартты» бұзды. Ташкент қаласын қазақ хандығының құрамына қосты. Қазақ-қалмақ ханы атанды.

1598-1628 ж

Есім хан

«Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы шықты. Тұрсын хан бүлігін басты 1627 ж

1628-1652 ж

Жәңгір хан

Халық «Салқам Жәңгір» деп атаған 1643 жылы                600 сарбазбен Орбұлақ шайқасында Батыр қонтайшыға тойтарыс берді.

1680-1715 ж

Тәуке хан

«Жеті Жарғы» заңдар жинағын құрастырды. Билердің көмегімен хан билігін нығайту. Бір орталыққа бағынған Қазақ хандығын құру

1771-1781 ж

Абылай хан

Қазақ мемлекетінің тұтастығын сақтау үшін Жоңғарға тойтарыс берді. Ресей, Қытаймен жақсы қарым қатынас орнатты.

Қазақ хандарының басқарған жылдары

Жылдар

Қазақ хандары

1465-1480 ж

Керей мен Жәнібек

1480-1511 ж

Бұрындық хан

1511-1518 ж

Қасым хан

1518-1523 ж

Мамаш хан

1523-1532 ж

Тақыр хан

1532-1537 ж

Бұйдаш хан

1538-1580 ж

Хақназар хан

1580-1582 ж

Шығай хан

1582-1598 ж

Тәуекел хан

1598-1628 ж

Есім хан

1613-1627 ж

Тұрсын хан

1628-1652 ж

Жәңгір хан

1680-1715 ж

Тәуке хан

1771-1781 ж

Абылай хан

 

 

 

 

Қазақ жүздері

Ұлы жүз

Орта жүз

Кіші жүз

Аумағы:Оңтүстік Қазақстан, Жетісу

Аумағы:Солтүстік-Шығыс қазақстан, Орталық

Аумағы:Батыс Қазақстан

Арал маңы

Үйсін

Дулат

Албан

Суан

Шапырашты

Жалайыр

Қаңлы

Ысты

Ошақты

Арғын

Қыпшақ

Найман

Керей

Қоңырат

Уақ

Байұлы 12 Ата: Есентемір, таз, ысық, адай, беріш, байбақты , қызылқұрт, тана, масқар, алаша, алтын,  жаппас

Әлімұлы 6  Ата:

Шекті, шөмекей, төртқара, кете, қаракесек, қарасақал.

Жетіру 7 Ата:

Табын,тама,кердері,керейт,төлеу,рамадан,жағалбайлы

Қазақ хандығының заңдары

Хандар

Занның аты

Неше бөлім

Маңызы

Қасым хан

«Қасым ханның» қасқа жолы

5 бөлім

мүлік заңы

қылмыс заңы

әскери заң

елшілік жоралары

жұртшылық заңы

Қасым хан мемлекеттік билік жүйесін орнықтырып, күшті мемлекет құрды. Міне осы заңдардың қатаң талап етудің арқасында Қазақ хандығының күш қуатын арттырып, әлем таныған қуатты мемлекетке айналдырды

Есім хан

«Есім ханның» ескі жолы

1 Қанға қан алу

Мертіктіргендерді мертіктіру

Құн алу

4 Кек қайтару

5 Барымта алу

Айыптыға дүре соғу

Әсіресе жаугершілік заманда елдің қорғаныс қабілетін нығайтуға бағытталған Есім ханның заңдары шын мәнінде мемлекетті нығайтты

Тәуке хан

«Жеті жарғы»

7 бөлім

1 .Жер дауы

2 . Үй іші бала тәрбиелеу

3 . Ұрлық-қарлық,барымта

.Бір халық пен басқа халық арасындағы дау

5. Ұлтын жаудан қорғау

бөлім Құн дауы

бөлім Жесір дауы

Қазақ елінің бірігуіне жағдай жасады. «Жеті Жарғы» ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан әдет-ғұрыптық ережелер негізінде жасалған. Сондықтан ол халыққа түсінікті болды

Қазақ халқының қалыптасу кезендері

      Жылдары

                                                     Нәтежиесі

Б.з.б. ІІ-І мыңжылдықта

Қазақ халқының қалыптасу үдерісі басталды

Андрондар

Еуропоидтық нәсіл

ҮІ-ІХ ғ

Ғұндардың,сақ,сармат,үйсіндердің араласуымен моңғолоидтық белгі тереңдей түсті

ХІІІ ғ

Шыңғыс ханның қысымына шыдай алмай көшіп келген наймандар мен керейлер де бұл үдеріске өз үлестерін қосты

ХІІІ ғ басында

Моңғол шапқыншылығы халық болып қалыптасу процесін бұзды

150-200 жылға халық болып қалыптасуын кешеуілдетті

Ақ Орда тайп/ы

Қазақ халқының этникалық қалыптасуында басты рөл атқарушы

ХҮ ғ І жартысында

Қазақстан аумағында тұратын хандықтардың этникалық құрамы                    92 тайпадан тұрған

ХҮ ғ

Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқының қалыптасу үдерісін аяқталуын тездетті

ХҮ ғ ІІ жартысы-ХҮІ ғ басы

Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы қазақ халқының этникалық жағынан шоғырлануын күшейтті

ХҮ-ХҮІ ғ

Қазақ халқы қалыптасты

«Қазақ»

Түркологтардың пікірі бойынша «қазақ» терминінің бастапқы тараған жері Шығыс Дешті Қыпшақ

«Қазақ» этнонимінің шығуы

Тарихшы Бартольд

«Өз мемлекетінен, тайпа, руынан бөлініп жеке өмір сүруші адам»

М Ақынжанов

«Қас-сақ, нағыз сақ деген атаудан қазақ шыққан»

ХІІ-ХҮ ғ

Түрік тілінде жазылған деректерде «еркіндік аңсаушы, батыл» мағынасын білдіреді.

«Қазақ» термині

1245 ж мамлюктік Египет мемлекетінде араб-қыпшақ сөздігінде бірінші рет қолданған.

«Қазақ» термині

Бірінші тараған жер Шығыс Дешті Қыпшақ даласы.

«Қазақ» сөзі

ХІҮ ғ этникалық мағынаға ие бола бастады

«Қазақ» сөзі

ХІІІ ғ дейін «еркін адам» мағынасында қолданды

ХҮ ғ ІІ жартысы

«Қазақ» сөзі біржола этникалық сипатқа ие бола бастады

Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы

Хан

Қазақ мемлекетінің жоғарғы билеушісі

Сұлтан

Шыңғыс тұқымынан шыққан адамдарға берілген атақ

Хан 

Қазақ мемлекетінің жоғарғы билеушісі

Ақсүйектер

Шыңғыс ұрпақтары мен Қожалар

Қарасүйектер

Малшы, егіншілер қарапайым халық

Ақсақалдар

Еңбегіне жасына қарай сый құрметке бөленген адамдар

Билер

Ру мен тайпа басшылары, заң ілімін меңгерген,сот қызметін атқарушылар, даулы мәселелерде билік айтқан

Құлдар

Бас бостандығы жоқ еркектер

Күндер

Бас бостандығы жоқ әйелдер

Төлеңгіттер

Хан қорғады, жорыққа шықты, малын бақты

Қазақ қоғамының әкімшілік басқару құрылымы

Хандық (Үш жүз)

Билеушісі Ұлы хан

Жүз (Бірнеше ұлыс)

Билеушісі хан

Ұлыс (Бірнеше арыс)

Билеушісі сұлтан

Арыс (Бірнеше ру)

Билеушісі би

Ру (10-15 аймақ)

Басқарушысы ру биі

Ата-аймақ

Басқарушысы ақсақал

Ауыл

Басқарушысы ауылбасы

Құрылтай

Бүкіл қазақ ұлтының бас қосқан кеңесі

Қазақ халқының шаруашылығы

Көктеу

Көктемгі көш, мал төлдейтін мерзімге сәйкес келді.

Жайлау

Жазғы көш, мамыр айының басында басталды

Күзеу

Күзгі көш, суық басталысымен көшті

Қыстау

Қыстауға көшті, қыс басталарда

Қозы көш

Жас төлдердің жағдайына қарай күніне 8-10 шақырымнан аспай көшу

Тоғыту

Маусым айының аяғында тоқтыларды суға түсіріп жуындыру

Қозы күзем

Қозылардың жүнін қырқатын мезгіл

Жұт

Қыстың ұзарып, жем-шөптің таусылуынан немесе қуаңшылықтан мал басының қырылуы

Көтерем

Жұттан тірі қалған малдардын жайылуға, жүріге шамасы келмеуі

Сыралғы

Аулаған аң-құстарды сыйлы адамдарға, достарына беру дәстүрі

Жатақ

Малынан айырылып, егіншілікпен айналысатын адам

Асар

Табиғи апаттарда туыстарынын,ауылдастарының тегін жәрдемдесуі

Тасаттық

Құрғақшылық кезінде тәңірден жаңбыр тілеп құрбандық шалу рәсімі

Ұра 

Астық сақтайтын орын ішінде ылғал болмас үшін отпен күйдірген

Жеркепе

Жас төлге арнап жасалған жылы күрке

Кебенек 

Ешкінің ауруы

Қарасан

Сиырдың ауруы

Топалаң

Қойдың ауруы

Аусыл, жамандат

Жылқы ауруы

Ақшелек

Түйе ауруы

Қазақ халқының әдет ғұрыптары

Үйлену тойы

Халықтық әдет-ғұрыпты айқындайтын ерекше дәстүр

Бесік құда

Бесікте жатқанда құдаласу

Құда түсіп айттыру

Қыз бойжеткенде құда түсу

Сүйек жаңғырту

Ескі жекжаттармен қыз алысу

Қарын құда

Бала анасының құрсағында жатқанда атастыру

Қалың мал

47 жылқы

Сүт ақы

Қалыңдықтың анасына беріледі

Той малы

Қалыңдықтың әкесіне беріледі

Тарту 

Қалыңдықтың аға-інілеріне беріледі

Кәде 

Қалыңдықтың туыстарына беріледі

Төркіндеу

Ұзатылған қыздың жыл аралап төркініне келуі

Бәсіре

Төркіндеп келген баласына берілетін сый

Жиенқұрық

Нағашы жұртының жиендеріне атаған малы құлын,тай,ат

Әмеңгерлік

Жесірдің марқұм күйеуінің туыстарына қосылу дәстүрі

Балдыз алу (сорарат)

Ер азаматтың марқұм әйелінің сінілісіне үйленуі

Қалың мал

Жаңадан алынған затты көрсету үшін сұрайды

Жамбы ату

Нысанаға күміс қойып садақпен ататын ойын

Көкпар

Жігіттердің күштілігін, ептілігін, шеберлігін көрсететін сайыс

Аламан бәйге

Белгілі бір қашықтыққа ат жарысы

Қазақ халқының саз аспаптары

Домбыра 

-шертіп ойнайтын аспап

Қобыз 

-ысқышты аспап  

Сыбызғы

-қуыс қамыстан немесе жұмсақ ағаштан жасалып, үрлеп ойналатын аспап

Дабыл, дауылпаз

-ұрып ойналатын аспап

Асатаяқ, қоңырау

-сілкіп ойналатын аспаптар

Қазақ халқының материалдық мәдениеті

Салтанатты үй

12 қанат керегеден тұрғызылған, қонақтарды қабылдауға арналған үй

Отау үй

жасауы неғұрлым бай, үйлену тойын өткізуге арналған үй

Шағын үй

6 қанаттан құралып, малшыларға арналған

Күйме үй

көшіп қонуға арналған арба үстіне тігілген киіз үй

Жолама үй

3-4 керегеден тұратын әскери жорықтарға арналады

Киіз үй

4 бөліктен тұрады: кереге(қабырға),уық(күмбез сүйегі),шаңырақ(дөңгелек төбесі),сықырлауық(есігі)

Шаңырақ

Киіз үйдің төбесі

Уық

кереге басын шаңырақ пен ұштастыратын сүйегі

Кереге

қабырғалары

Сықырлауық

есігі

Түндік 

шаңырақты жабатын киіз

Үзік 

уықтарды жабатын киіз

Туырлық 

керегелерге жабылатынкиіз

Құр 

уықтың үстіне тартылатын жалпақ тоқымалар

Төр

Киіз үйдің ең құрметті орны

Ошақ 

Үйдің дәл ортасында орналасқан от жағатын орын

Босаға 

Есік маңайы

Киіз үйдің оң қанаты

Әйелдер бөлігі саналады ыдыс-аяқтар орналасады

Киіз үйдің сол қанаты

Ерлер бөлігі болып саналады ер-тұрман, қару-жарақ тұрады

Қазақ халқының күнтізбесі

Темірқазық 

Түнде жүріс бағытын бағдарлайтын жұлдыз

Жетіқарақшы

Астрономиялық сағат, күзде түн ұзарғанда, қой күзетушілерін ауыстырады

Үркер 

Жыл мен маусымды Үркерге қарап реттеген. Үркер іргеге жақындаса-көктем шығуының белгісі. Үркер көрінбей қалса-40 күн шілде, өте ыстық кезең басталғанның белгісі 

Тараз 

Жұлдызы көрінсе таң салқындайды

Сүмбіле 

Туса-су суып, суға түсуге болмайды, қысқа дайындық басталады

Мүшел жас

13, 25, 37, 49, 61,73, 85, 97, 109

Жыл басы

Көктемдегі түн мен күннің тенелетін уақыты 21 наурыз.                     Апта 7 күн. Жұма (араб сөзі) демалыс күні

Қазақ халқының қару-жарағы

Жауынгерлік ту

Шайқаста әскерді басқарудың тиімді құралы

Жебе

Садақтың оғы қайың ағашынан жасалған

Садақ

Жебе ататын қару.оның адырнасы мықты қайыстан жасалған

Айбалта

Соғыс қаруы

Алмас қылыш

Болаттың ең асылынан соғылатын қару

Семсер 

Екі жүзді түзу қылыш

Алдыаспан 

Мықты батырлар ұстайтын ауыр қылыш

Қалқан 

Арнайы металл мен қайыстан жасалған батырлардың қорғаныс қаруы

Найза

Жебесі асыл темірден жасалатын, мықты ағашқа сапталған, басына жылқының қылынан шашақ тағылған қару

Сауыт

Шар болаттан көз салып тоқыған, кеудеге киетін қорғаныс киімі

Самқал

Қысқа ұңғылы мылтық

Білтелі    мылтық

Білтемен атылатын мылтық, күмістен әшекей салынған

Қара мылтық

Әшекейсіз     

ХҮ-ХҮІІІ ғ өмір сүрген жыраулар

Жыраулар

                                                 Шығармасы

Доспамбет жырау

(1490-1523 ж)

Шешен және батыр Қырым,Ноғайлы,Қазан хандықтары арасындағы ұрыстарда қол бастаған батыр

Шалкиіз жырау

(1465-1560 ж)

Едіге ұрпағынан тараған білімді жырау. Оның 30-ға жуық туындысы бізге жеткен

Марғасқа жырау

Есім ханның жорық жырауы 1627 ж Тұрсын ханның бүлігін басуға қатысқан. «Еңсегей бойлы Ер Есім» атты тарихи жырды шығарған

Жиембет жырау

ХҮІ ғ соңы-ХҮІІ ғ басы

Есім ханның Кіші жүздегі ел басқарушысы биі, әскербасы болған «Әмірін қатты Есім хан» толғауын жазған

Ақтамберді жырау

Жырау, қолбасшы, батыр, қоғам қайраткері

Бұқар жырау

Ұлы жырау халық арасында «көмекей әулие» Абылай ханның ақылшысы болған.

Үмбетей жырау

Шебер қобызшы, жыршы батырлардың ерліктерін көріп мадақтаған. Оның «Бөгенбай өліміне» «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту» шығармалары ерекше

 

 

 

 

ХҮІІІ ғасырдағы қазақ батырлары мен билері

Шақшақ Жәнібек Қошқарұлы Тархан

Қолбасшы, мемлекет қайраткері, дипломат. Қазақ орыс қатынастарын нығайтуды белсене жақтады Орта жүздің Арғын тайпасы шақшақ руынан Ресей үкіметі тархандық атақ берген

Қанжығалы Бөгенбай

Бүкіл қазақ жасақтарының қолбасшысы, батыр, дипломат Орта жүздің Арғын тайпасы қанжығалы руынан

Қаракерей Қабанбай

Шын есімі Ерасыл Абылай хан оны «Дарабоз» атаған Орта жүз Найман тайпасы 

Шапырашты Наурызбай

Ұлы жүздің шапырашты тайпасының асыл руынан шыққан қалмақ батырлары Шамалған мен Қаскелеңді жер жастандырған

Албан Райымбек батыр

Ұлы жүздің албан руынан шыққан қолбасшы батыр

Батыр Баян

Қол бастаған батыр

Тама Есет батыр

Кіші жүздің тама руынан шыққан қол бастаған батыр

Малайсары батыр

Ұлы жүзден шыққан батыр

Төле би

Тәуке хан тұсында хан кеңесшісі болған төбе би.   «Жеті Жарғы заңдар» жинағын құрастырған Ұлы жүз биі

Қазыбек би

Халық оны Қаз дауысты Қазыбек атаған Тәуке,Болат,Сәмеке,Әбілмәмбет,Абылай хандардың кеңесшісі болған Орта жүз биі «Жеті Жарғыны» құрастыруға қатысқан

Әйтеке би

Мемлекет қоғам қайраткері Кіші жүздің биі  «Жеті Жарғыны» құрастыруға қатысқан

Ресей-қазақ қатынастары

ІІІ Василий 

Қасым хан Орыс патшасымен алғаш рет қарым қатынас орнатты 

1569-1573 ж

Хақназар хан тұсында орыс елшілері Семен Мальцев (1569ж) пен Третьяк Чебуков (1573 ж) Қазақ хандығында болып қайтты

1594 ж

Тәуекел хан орыс патшасы Феодорға өзін қамқорлығына алуды өтініп елшісі Құл-Мұхаммедті аттандырды. Қазақ елшілігінің алдына қойған басты мәселе Абдаллахққа қарсы күресуде Мәскеудің қолдауын сұрады

1595 ж

Мәскеу тілмаш Вельямин Степановтың келген мақсаты қазақ-орыс қарым-қатынасын жақсартуға керуен қатынасын дамыту  Ораз Мұхаммедтің орнына ұлы Хусейнді аманатқа алу

1694 ж

Тәуке хан І Петрмен елші Аталықов арқылы сауда байланысын күшейту туралы келісті

І Петр

Шығыс елдері мен сауда қарым-қатынасын жақсарту үшін Қазақстан «кілт және қақпа» болады деп ерекше мән берді

1730 ж

Кіші жүз билері Әбілқайырға Жоңғариямен күрес жүргізу үшін Ресеймен әскери одақ құруды тапсырды

1730 ж

Петербургке аттандырылған елшілер әскери одақ құру үшін емес Ресейдің құрамына кіру туралы құжат тапсырды

1731 ж 19 ақпан

Қазақ елшілері Сейітқұл Құндағұлұлы мен Құтлымбет Қоштайұлының Кіші жүзді империя құрамына қосу туралы ұсынысын императрица Анна Иоанновна қабылдады

1731 ж 10 қазан 

Кіші жүздің 27 старшинасы Ресейдің қол астына кіруге ант берді

1734 ж мамыр

Ресей сенатының хатшысы И. К. Кириллов басқарған экспедиция жабдықталды мақсаты Ор өзені бойына бекініс тұрғызу. Қазақ өлкесінің табиғат байлықтарын игеру. 

1735 ж

Ор өзені бойында Ор бекінісінің негізі қаланды

1738 ж тамыз

Орынбор комиссиясының басшысы тарихшы В.Н.Татищев Орынборда қазақ сұлтандарының сьезін өткізді. Кіші жүзден 25 старшина Орта жүзден 27 старшина барлығы 60 жуық. Ресейге берілгендігін қуаттап екінші рет ант берді 

1733-1734 жылдары

Оңтүстік Қазақстанның ықпалды билері мен сұлтандары Ресейдің құрамына кіруге тілек білдірді

1734 ж 10 маусым

Императрица Анна Иоанновна Ұлы жүзді Ресей құрамына қабылдауға келісімі жөнінде жарлық шығарды

1740 ж 28 тамыз

Әбілмәмбет хан мен сұлтан Абылай Орынборға келіп Ресей билігін мойындады

1747 ж

Патшайым Елизавета Петровна үкіметі Демидовтар әулетінің қолында болған Алтай тау-кен кәсіпорындарын орыс патшаларының меншігі деп жариялады

1756 ж 2 құркүйек

Жайық жағасына жақын жерлерде қазақтарға мал жаюға алғаш рет шек қойылды

1757 ж 24 желтоқсан

Кіші жүз ханы Нұралыға Жайықтан мал айдап өтуге қазақтарға мал айдап өтуге тиым салынғандығы жөнінде шешім тапсырылды

1760 ж

Ертіс өніріне Ресейдің түпкірінен жерсіз шаруалар қоныстана бастады. Бұл шара патша үкіметінің аграрлық жаулап алуының бастамасы болды

1799 ж 21 қараша

Император І Павел жарлығымен Орта жүз қазақтарының                       45 мың отбасына Ертістің оң жағасына мал жаюға рұқсат етілді 

ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда Қазақстанда салынған бекіністер.

      Жылдары

Салынған жылы

1640 жылы

Гурьев бекінісі (Атырау)

1716 жылы

Жәміш (Ямышевск)

1716 жылы

Омбы

1717 жылы

Железинск

1718 жылы

Семипалатинск қамалы (Семей қаласы)

1720 жылы

Өскемен, Павлодар, Обинск, Осморыжск, Черногорская және Коряковская.

1735 жылы

Ор (Орск)

1743 жылы

Орынбор

1752 жылы

Петропавл

1761 жылы

Бұқтырма

1771-1772 жылы

Жайық, Кулагин

1824 жылы

Көкшетау, Қарқаралы

1826 жылы

Баянауыл

1827 жылы

Көкпекті

1831 жылы 

Аягөз (Сергиополь)

1832 жылы

Ақмола

1833 жылы 

Үшбұлақ

1844 жылы

Аманқарағай

1845 жылы 

Торғай

1846 жылы

Атбасар

1847 жылы

Қапал, Ақтау, Алатау.

1853 жылы 

Перовск-Ақмешіт (Қызылорда)

1854 жылы

Верный

1855 жылы

Лепсі

1859 жылы

Қастек

1866 жылы

Зайсан

1869 жылы

Ақтөбе

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1812 жылғы Ресейдегі Отан соғысына қазақтардың қатысуы

Аты-жөні

Алған медальі

Шайқасқан жері

Байсақал Тілекұлы

 

Қазақтарды жауға қарсы күш жұмылдыруға шақырған

Майлыбайұлы

Күміс медаль

Бородина шайқасы

Зыңдағұлұлы

Көгілдір ленталы медаль

Бородина шайқасы

Мұрат Құлшоранұлы

Хрунжий

 

Еріш Азаматұлы

Хрунжий

 

Сағит Хамитұлы

3-дәрежелі Қасиетті Анна орденімен

Вязьма түбіндегі шайқас

Нарынбай Жанжігітұлы

Георгий орденінің толық каваллері

1837 ж Орынборда            І Александрдың қабылдауында болды.

Жанжігітұлы мен                  Ақын Әмен Байбатырұлы

1814 ж 14 наурыз

Император І Александр бұйрығымен Парижге жеңімпаздар ретінде кірді

Лейпциг, Глогау, Веймар, 

Ганау, Франкфурт

Яков Беляков

Жасауыл

Шоқынған қазақ Сеславиннің партизан корпусында соғысты   1830 ж

Орынбор өлкесінің билеушісі п Эссенге хат жолдап, денсаулығына байланысты әскерден босатуды, туған ауылына қайтаруды сұраған

-1812 ж 6 шілдеде Ресей мемлекетіне қауіп төніп келе жатқандығы туралы І Александрдың үндеуі шықты.

-Үндеу қазақ ауылдарына 1812 ж қазан-қараша айларында жетті.

-Байсақал Тілекұлы қазақтарды жауға қарсы күресуге шақырды.

-Қазақтар атты әскер құрамында, башқұрт полктерінде соғысты.

-Ақын Әмен Байбатырұлы қазақ-орыс достығын жырлады.

-Әмен Байбатырұлы Орынбор ген-губернаторы Перовскийдің 1853 ж қоқандықтарға қарсы жорығына қатысты.

Қазақ жерін басқару ережелері

Ереженің атауы

1822 жылығы

«Сібір қырғыздарының жарғысы»

1824 жылығы

«Орынбор қырғыздарының жарғысы»

Жарғының авторы

Сібір ген-губернаторы:

М.М. Сперанский

Орынбор ген-губернаторы:

П.К. Эссен

Мақсаттары

 

-Солтүстік-шығыс өңірдегі әкімшілік, сот, саяси басқаруды өзгерту.

-Орта жүзде хандық билікті жою

-Кіші жүздегі хандық билікті жою

Сатылары

Үш сатылы басқару жүйесі

 

Өзгерістері

1. Округ: Аға сұлтан           (үш жылға сайланды)                             15-20 болыс                                      2. Болыс: болыс сұлтаны (мұрагерлікпен берілді)              10-12 ауыл                                             3. Ауыл: ауыл старшыны               50-70 шаңырақ

1. Бөліктер:                     (Батыс, Орта, Шығыс)

2. Дистанция: (54) басқарушысы ру  шоңжарлары

3. Ауыл: ауыл старшыны

Нәтиежесі

-Рулық қатынастарға соққы берілді.

-Отарлық саясаттың кеңейе түсуіне жол ашылды

-Бөкей Ордасында хандық билік 1845 жылға дейін сақталды.

-Отарлық басқару нығайтылды

Ұлы жүздің Ресейге қосылуы

      Жылдары

                                                  Болған оқиғалар

ХҮІІІ ғ аяғы-            ХІХ ғ басы

Кіші жүз және Орта жүз аймағының Ресей құрамына өтуі аяқталғанмен, бірқатар қазақ жерлері Орта Азия хандықтарына тәуелді болды.

Хиуа, Қоқан, Бұхар хандықтары

Жетісуға дейінгі жерлерге шабуылдап отырды.

1812, 1816, 1820 ж

Хиуа ханы Мұхаммед-Рақымның шабуылдары жойқын болды.

1820 ж

10 мың әскермен 2 мыңға жуық қазақ ауылдарын талқандады.

1821 ж

Орта Азия хандықтарына қарсы Тентектөре бастаған қазақ шаруаларының қозғалысы басталды 10 мыңнан астам шаруа,

қамтыған аймақ Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Сайрам.

ХІХ ғ 20-30 ж

Қоқан үстемдігіне қарсы көтерілістер болды қамтыған аудандар Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Пішпек.

1817 ж

Сүйік Абылайханұлы Жалайыр руының 66 мың Адамы қоныстанған аймақ Ресей құрамына алынды.

1825 ж

Жетісудың 50 мың адамдық Үйсін болысындағылар өз жерлерінде Ресей округін ашуға келісімін берді.

1831 ж

Хиуа ханы Аллақұла қазақ жеріне шабуыл жасады.

1847 ж

Ақтау, Алатау, Қапал бекіністері салынды.

1855 ж

Сергиополь (Аягөз), Лепсі.

ХІХ ғ 20-30 ж

«Азия комитеті» құрылды.

1825 ж

Подполковник В Шубин тобы Қаратал өзеніне жетті.

1846 ж

Қызылағаш өзені бойына орыс әскери топтарының келуі.

1848 ж 10 қаңтар

Ұлы жүзге ресейлік пристав тағайындалып, резиденция Қапалда болды.

1850 ж

Қоқан хандығының басты тірегі Таушүбек бкінісіне капитан Гутковский тобы аттанды.

1851 ж 18 мамыр

Подпалковник Карбышев бастаған топты би Тайнеке Досетұлы қолдады.

1851 ж 7 шілде

Таушүбек бекінісі қантөгіссіз берілді.

1853 ж

Ақмешіт бекінісі Ресейдің қол астына қаратылды

Ақмешіт бекінісі-Перовскі деп өзгертілді.

1854 ж 2 сәуір

Батыс Сібір ген-губернаторы Гасфорт тапсырмасы

1858 ж көктемге қарай Көксу мен Іле аралығында бекет салу.

1853 ж

Перемышелский тобы Іле бекетін тұрғызды.

1854 ж көктем

Алматы қонысының орнына Верный бекінісі тұрғызылды.

1854 ж

Верныйға Іле тобынан 470 әскер әкелінді.

1855 ж

Верныйға Сібірден 400 отбасы қоныстанды.

1855 ж

Верный бекінісінің салынуы Бұғы руының Ресей билігін мойындауын тездетті.

1855 ж

Ұлы жүз приставы резиденциясы Қапалдан Верныйға ауыстырылды.

1856 ж

Верныйға Орталық Ресей губернияларынан, Воронежден қоныстанушылар көбейді.

1857 ж

Верныйда тұңғыш су диірмені ашылды.

1858 ж

Сыра зауыты салынды.

ХІХ ғ 60 ж

Верныйда Ш Уәлиханов болды.

1859 ж

Ұлы жүзде тұрғызылды Қастек бекінісі.

1860 ж 26 тамыз

Полковник Циммерман Тоқмақты алды.

1860 ж 4. 09. 

Полковник Циммерман Қоқанның Жетісудағы тірегі Пішпекті алды.

ХІХ ғ 50ж соңы-60 ж басы

Ресей мен Англия арасында Орта Азия үшін алауыздық күшейді.

1860 ж 19-21.10. 

Ұзынағаш шайқасында Г А Колпаковский қоқандықтарды жеңді 

Жетісу Қоқан ықпалынан құтылды.

1862 ж

Пішпектің алынуы Қоқан билігіне қарсы қырғыздардың қарсылығын ұлғайтты.

1863 ж

Ресей құрамына 4 мың шаңырақ Қоңырат, 5 мың шаңырақ Бестаңбалы рулары кірді.

1864 ж

Патша әскерлері Мерке,Әулиеата, Түркістан бекіністерін алды.

1864 ж 22 қыркүйек

Шымкентті алды Черняев пен Ларке тобы.

1865 ж шілде

Ташкентті алды 3 күнгі шайқастан кейін.

1866 ж

Бұқар хандығын жаулады, хандық Түркістан ген-губернаторлығының құрамына кірді.

1868 ж қаңтар

Қоқан хандығына тәуелді жерлер Түркістан ген-губернаторлығына бағындырылды.

1873 ж

Хиуа хандығының жеңілістерінен соң қазақтардың оларға тәуелділігі жойылды.

ХҮІІІ ғ 30 ж

Басталған Ресейге қосылу процессі 1,5 ғасырға созылды.

 

1867-1868 жылдардағы реформа

Хандық билікті іс жүзінде жойған 1822-1824 жылғы Жарғылар жаңа капиталистік қатынастар өрістей бастаған кезде өлкенің шаруашылық даму талабына сай болмады.

ХХ ғ 60 жылдары қазақтарды басқару жүйесін өзгерту үшін И. И. Бутаков басқарған комиссия құрылды. Қазақ даласын 2 облысқа бөлу жоспарлады.

-Батыс облысы: орталығы Торғай

-Шығыс облысы: орталығы-Сергиополь немесе Қарқаралы

Бұл ұсыныс қабылданбады

1865 жылы 5 маусымда ІІ Александр бұйрығымен қазақ жерін зерттеу сұрақтары дайындалды.

-әкімшілік басқару жүйесін құру ісіне Ш Уәлиханов өз пікірлерін ұсынды.

1865 жылы Ішкі істер министрлігі кеңесінің мүшесі Гирс басқарған «Дала комиссиясы» құрылды

Реформа бойынша 5 сатылы басқару жүйесі енгізілді.

1. Генерал-губернаторлық-генерал-губернатор                                                                                         2. Облыс-әскери губернатор                                                                                                                           3. Уезд-аға сұлтан                                                                                                                                                     4. Болыс-болыс сұлтаны (1000-2000 шаңырақ)                                                                                                                     5. Ауыл-ауыл старшын (100-200 шаңырақ)       

                                                                                                                                                                                 

Ген-губернаторлық

облыс

уезд

1. Орынбор                                      ген-губернаторлығы

1.Орынбор       

 

 

 

2.Торғай                

-Орал, Атырау, Калмыков, Жем (Темір).

 

 

-Елек, Қостанай, Ырғыз, Торғай.

2. Батыс-Сібір                       ген-губернаторлығы

3.Ақмола

 

 

4.Семей

-Көкшетау, Омбы, Петропавл, Сарысу.

 

-Баянауыл, Зайсан, Көкпекті, Қарқаралы, Павлодар, Өскемен.

3. Түркістан                                 ген-губернаторлығы

5.Жетісу

 

 

6.Сырдария

-Сергиополь, Қапал, Верный, Ыстықкөл, Тоқмақ.

 

-Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Ташкент, Қазалы, Перовск, Ходжент, Жизақ.

 

Ресейдің Қазақстандағы әкімшілік реформалары

 

Реформаның аты

Авторы

Шыққан жылы

Салдары

Игельстром реформасы

Барон Игельстром

1783-1797 ж Сырым Датұлы көтерілісі кезінде дайындады

Хандық билікті жоюды көздеді

Ресей әкімшілігінің билігін орнату кіші жүзде қазақтарды билеуді Шекаралық сотқа шоғырландыруды ұсынды

«Сібір қырғыздарының жарғысы»

Сібір ген-губернаторы М.М Сперанский

Көмекшісі Г.С.Батеньков

1822 жылы

Орта жүзде хандық билікті жою

«Орынбор қырғыздарының жарғысы»

Орынбор губернаторы П.К.Эссен

1824 жылы

Кіші жүзде хандық билікті жою

«Сырдария мен Жетісу обл басқару туралы уақытша ереже»

Ішкі істер министрлігі мүшесі Гирс басқарған Дала комиссиясы

1867 ж 11 шілде

Қазақ жері Ресей үкіметінің меншігі деп жарияланды

«Торғай,Орал, Ақмола, Семей облыстарын басқару туралы уақытша ереже»

Әкімшілік басқару жүйесін құру ісіне  Ш Уәлиханов өз пікірлерін ұсынды бірақ ұсыныстары қабылданбады

1868 ж 21 қазан

Бұл реформалар уақытша енгізілгенмен,           20 жылға созылды

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстандағы саяси жер аударылғандар

 

Аты-жөні

Болған жылдары

Шығармасы

1000 поляк революционерлері

1863-1864 жылдары

Батыс Сібір ген-губернаторлығына, бірқатары Орынбор өлкесіне жіберілді

Густав Зеленский

ХІХ ғ 30 жылдары

«Қырғыз» қазақ поэмасы 40 жылдары жазылып, ағылшын, итальян, неміс тілдеріне аударылды. Бұл поэма ХІХ ғ 60 ж қазақтарды Ресейге танытуда белгілі шығарма

С С Гросс

ХІХ ғ 60 жылдары

Ұлы Абаймен шынайы дос болып, қазақ халқының тарихы, мәдениеті, әдет-ғұрыптары жөнінде құнды мәліметтер жинады «Қырғыздардың заң әдет-ғұрыптары үшін материалдар тақырыбында зерттеу жариялады»

Ц И Тераэвич,          Я С Домашевич, 

 

Жергілікті халықты емдеумен айналысты

А Бяловский

 

Өскемен уезінің геологиялық картасын жасады

Ф И Зобонин,      М Зенков,                 Н Я Коншин

 

Тұңғыш өлкелік баспасөзді қалыптасуына үлкен еңбек сіңірді

 

ХІХ ғ 80-90 жылдары

Көпшілікке арналған кітапханалар ашылды Верный, Орал, Омбы, Семей

М И Муравьев-Апостол

 

Бұқтырма комендантынан жергілікті халықты емдеуге рұқсат алды

С М Семенов

 

Омбы облыстық басқармасының шешімімен Өскеменде қызмет атқарып, кейін дәргер болды

Карелин, Старков

 

ХІХ ғ І жартысында Қазақ өлкесін зерттеген, жер аударылған революционерлер

Бутаков капитан-лейтенант

1848-1849 жылдары

 Арал теңізін зерттеуге жіберген экспедицияны басқарды

Карелин

1848-1849 жылдары

Каспий теңізін зерттеуге арналған экспедицияға қатысты. Орал қаласында мұражайда                              Г С Карелин есімімен байланысты экспонаттар қойылған

Волховский

1825 жылы

Бұхарға ұйымдастырылған экспедицияға қатысып, «Кіші жүз руларының картасын» жасады

И Завалишин

1867 жылы

«Батыс Сібірді сипаттау»

А Д Коровков

 

«Іле қорғанысына бару»

Ф М Достаевский

 

Семейде археологиялық ескерткіштер жинаумен айналысты

А П Баласогло

Д Д Ахшарумов

 

Петрашевшіл ақындар Қазақ өлкесінің тақырыбымен айналысты

А И Макашев

Н А Момбелли

 

Шығыс зерттеушісі Макашев, петрошевшіл Момбеллидің хаттарынан Қазақ өлкесі туралы мәліметтер алуға болады

 

 

 

 

 

 

 

 

Ресей-қазақ сауда байланыстары

Жылдары

Сауда орталықтары

Нәтежиесі

ХҮІІІ ғ ортасы

Орынбор қаласы

Осы кездегі сауда айналымының орталығы

ХҮІІІ ғ ІІ жартысында

Жәміш,Омбы,Семей

Өскемен,Бұқтырма, Железинск

Қазақ-орыс саудасының белгілі орталықтары

ХҮІІІ ғ 60 ж

 

Қазақ-орыс саудасының кеңейген тұсы

1766 ж

Әбілмәмбет хан

Екатерина патшайымға хат жолдап, Түркістан арқылы өтетін ірі керуенді Семей, Жәміш бекіністерінде шек қоймай қабылдауға рұқсат алды

1767 ж

ІІ Екатерина

Бұқар саудагерлеріне Қазақстан территориясында еркін сауда жасауға рұқсат алды

 

Қызылжар (Петропавл)

Орта Азия хандықтары мен Қашғар көпестерінің жиі келетін сауда орталығы

 

Семей,Өскемен,Бұқтырма

Шыңжаңмен сауда байланысының орталықтары

ХҮІІІ ғ 60 ж соңы-70 ж басы

Семей

330-ға жуық қазақ көпестері сауда жасаған

1765 ж

Жәміш бекінісінде

Барлығы 350 қазақ, 158-і Қазыбек би мен Абылай жіберген саудагер

Қазақ-қытай сауда байланыстары

Жылдары

Болған оқиғалар

ХІХ ғ басы

Пекин сарайының басқа елдерден оқшау саясатыын өзгертпеуі, ресейлік көпестердің қытайлықтармен сауда айналымын кеңейтуге кедергі жасады.

1805-1806 ж

Қытаймен жағдайды ретке келтіру үшін Пекинге жіберілген Ю А Головкин елшілігі Ургадан қайтып оралды.

1809 ж

Көпес Нерпин Тара қаласынан 5000 сомға тауар алып, Қытайдың Шәуешек қаласында тауарын сатып, Бұқтырмаға қайтып оралды.

1812 ж

Ташкент көпестері Ниязов пен Ашировтар керуен құны 1 млн сомға жуық тауарды Құлжа қаласына апарып сатты.

ХІХ ғ басындағы

Маңызды сауда орталықтары: Бұқтырма, Кереку,Өскемен.

Шығыспен

Экономикалық байланыстын орталықтары: Семей, Петропавл.

Петропавл

Орта Азиямен саудада ең маңызды елді мекен.

Семей

Қазақстан мен Қытай арасындағы ірі сауда орталығы.

ХІХ ғ басында

Қытай көпестерінің жиі сауда жасайтын орны Бұқтырма.

Орта жүз сұлтаны

Құдайменді

Баласы Ғабдолланы Петербургке жібергендегі мақсаты, Жәміш бекінісінен Шыңжаңға сауда керуендерін жіберуге ресми рұқсат алу.

Семен Мадатов

Грузин көпесі

«Үлкен Тибетке» дейін жетіп Қазақ еліне 250 кашимир алып келді.

Мехти Рафаилов

Семейден Қашғарға баратын тікелей апаратын жол тапты.

1824 ж

өзбек көпесі Муминов Құлжада сауда жасап келді.

1851 ж

Ресей мен Цинь империясы Кяхта қаласы арқылы жүргізді экономикалық байланыстарды.

1851 ж

Құлжа келісімі жасалды қаралған мәселе Батыс Қытайда Ресейдің елшілігін ашу, сауда орындарын ашу.

ХІХ ғ 40 ж аяғы

Батыс Қытайдан Қазақстан арқылы Ресейге 140 пұт шай әкелінді

1852 ж

Шәуешек қаласы арқылы қазақтардың бұйымын айырбастауға 15 пұттан артық мата жеткізілді

1855 ж

Ресей көпестерінің саудасы Құлжа қаласымен шектелді

1856 ж 25 наурыз

І Александр Ресей-Қытай сауда байланысын кеңейтуді талап еткен нұсқау шығарды

ХІХ ғ 50-60 ж

Шыңжаңмен саудаға Жетісудың бірқатар қоңыстары тартыла бастады

ХІХ ғ ІІ жартысында

Орыс-қытай сауда байланысы құлдырады

1862-1872 ж

Ұйғыр мен дүнген халықтарының Маньчжур-Цинь империясына қарсы азаттық күресі болды

1871 ж

Ресей әскері Іле өлкесіне енгізіліп, Іле сұлтандығы Түркістан ген-губернаторлығына бағындырылды

1881-1883 ж

Жетісу мен қырғыз өлкесіне қоныс аударды 45000 ұйғыр, 5000 дүнген

1860 ж

Пекин шарты

1864 ж

Шәуешек хаттамасы

1881 ж

Петербург сауда шарты

1882 ж

Верный көпесі В Юлдашев инженер Поклевский Колпаковскийдің қолдауымен Англиядан су кемесін сатып алды

1883 ж 4 мамыр

20 мың пұт астық тиеген кеме Іле өзені арқылы Сүйдінге барды

1890 ж

Шыңжаңмен сауда байланысын дамыту мақсатында Семей сауда округі құрылды

1894 ж 30 тамыз

Сібір темір жолы іске қосылды Қытай мен сауда жаңа сатыға көтерді

Қазақстан арқылы жасалған сауда келісімдері

Уақыты

Келісім

1851 жылы

Құлжа сауда келісімі

1860 жылы

Пекин шарты

1864 жылы

Шәуешек хаттамасы

1881 жылы

Петербург сауда шарты

ХІХ ғасырдағы сауда орталықтары

Сауда орталықтары

Маңызы

Семей, Бұқтырма, Петропавл

Ресей мен Қытай арасында

Петропавл

Орта Азиямен

Семей

Қазақстан мен Қытай

Бұқтырма, Коряков, Өскемен

Қазақстан мен Шыңжан арасында

Бұқтырма

Қытай көпестері жиі келетін

Семей

Қазақстан мен Моңғолия

Құлжа

Қазақстан мен Қытай арасында

ХІХ ғасырда ашылған Қазақстанның дамуына үлес қосқан ұйымдар

Уақыты

Аты

1845 ж

Семей орыс географиялық қоғамының филиалы

1868 ж

Түркістан статистикалық комитеті

1878 ж

Семей статистикалық комитеті, 1884 жылы Абай Құнанбайұлы оның мүшесі болды

1883 ж

Семейде тұңғыш қоғамдық кітапхана, алғаш 260 кітап болды

1883 ж

Іле сауда жолы Қытаймен

1894 ж

Семей сауда округі

ХІХ ғасырдың 20-30 жылдары «Азия комитеті» (Қазақстанды отарлау ниетімен)құрылыды

        Қазақстанда салынған әскери шептер

Атауы

Аумағы

Ұзындығы

Есіл немесе Пресногорьковск шебі

Звериноголовск редутынан Омбыға дейін

 

Горькая шебі

Сібір редутынан Омбыға дейін

553 верста

Ертіс шебі

Омбы бекінісінен Кіші Нарын бекінісі аралығы

1684 верста

Кольван шебі

Өскемен бекінісінен Кузнецк шебі аралығы, ұзындығы 

723 верста

Ой шебі

Тобылдан тартылып Есілмен жалғасады

540 верста

Гурев қалашығынан Звериноголовск бекінісіне дейін

 

1600 верста

ХІХ ғ Қазақ өлкесіндегі экономикалық жағдай

Жылдары

Салынды

1893-1895 жылы

Сібір темір жолы (ұз 3138 км) салынды. Оның 178 км Қазақ жерін басып өтті

1893-1897 жылы

Рязань-Орал темір жолы. Оның 194 км Қазақ өлкесінің басысын басып өтті

1899-1905 жылы

Орынбор-Ташкент темір жолы (ұз 1656 км) 1906 ж қаңтарда іске қосылды. 30 мың жұмысшы болды

1822 жылы

Химия өнеркәсібінің бастамасы-Шымкент сантонин зауыты

1898 жылы

Семей облысының Павлодар уезінде Воскресенск Кен-өнеркәсіп қоғамы құрылды

ХІХ ғ соңы-ХХ ғ басы

300-400 жұмысшылары бар ірі өнеркәсіп орындары Спаск мыс қорыту зауыты (1857 ж), Успен кеніші, Екібастұз,Риддер кәсіпшілігі,

Қарағанды көмір алабы

ХІХ ғ 90 жылдары

Қазақстанның Кен орындарында балалардың еңбегі кенінен пайдаланылды

1873 жылы

Алтын өнеркәсібіндегі әйелдер саны 12 пайыз

1893 жылы

Алтын өнеркәсібіндегі әйелдер саны 17,8 пайыз

Темір жолдар

Аты

Салынған жылы

Ұзындығы

Сібір темір жолы

1893-1895 ж

1894 ж іске қосылды

3138 км оның 178 км Қазақстан арқылы өтті

Рязань-Орал темір жолы

1893-1897 ж

194 км Батыс Қазақстанды басып өтті

Орынбор-Ташкент   темір жолы

1899-1905 ж

1906 ж қаңтарда іске қосылды

1656 км

Александр-Гай-Ембі

1919 ж желтоқсан

 

Түркістан-Сібір темір жолы

1927-1930 ж

1931 ж іске қосылды

 

Ақмола-Қарталы темір жолы

1940 ж

806 км

Мойынты-Шу            темір жолы

1950 ж

483 км

ХІХ ғ Қазақстандағы халық ағарту ісі

Жылдары

Ашылды

1789 жылы

Азиялық училище ашылып, моңғол,маньчжур,қытай,парсы т б тілдерді оқытты

1813 жылы

Орынборда әскери училище ашылып, ресейлік әкімшілік үшін чиновниктер дайындады

1831 жылы

Семейде алғащқы орысша оқытатын училище ашылды

1836 жылы

Өскеменде интернаты бар училище ашылды

1837 жылы

Орынбор әскери училищесі Сібір кадет корпусы болып қайта құрылды

1841 жылы

Бөкей Ордасында Жәңгір ханның ұйымдаструымен татар, орыс тілінде оқытатын мектеп ашылды

1844 жылы

Осы училище Неплюев кадет корпусы болып қайта құрылды

1850 жылы

Орынбор шекаралық комиссиясының жанынан орыс мектебі ашылды

1864 ж 8 қаңтар

Ы Алтынсариннің басшылығымен Торғайда қазақ балаларына арналған мектеп ашылды

1879 жылы

Ы Алтынсарин Торғай облысына мектептердің инспекторлығына қызметке тағайындалды. Ы Алтынсариннің жарқын істерінің бірі-қолөнершілік, ауылшаруашылық мектептерін ұйымдастыруы. Ол өсиетінде өзіне қарасты жерді Торғайдағы ауыл-шаруашылық мектебінің қарамағына берді

1879 жылы

Ы Алтынсарин оқу құралын жазды «Қырғыз хрестоматиясы»

«Қырғыздарды орыс тіліне үйретуге негізгі басшылық»

1887 жылы

Ы Алтынсарин қыздарға білім берудің негізін қалады Ырғызда қыздарға арналған мектеп-интернат ұйымдастырды

1890-1896 жылдары

Орыс-қазақ қыздар училищелеріТорғайда,Қостанайда,Ақтөбеде ашылып, барлығы 211 қыз, соның 70-і қазақ қыздары оқыған

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ХІХ ғасырдағы оқу орындары

Уақыты

Орны

Мақсаты

1879 ж

Омбы «Азиялық училище»

Қазақтардан тімәштар мен писарлар дайындау

1813 ж

Омбы әскери училищесі 1837 ж Сібір кадет корпусы болып қайта құрылды

Қазақтардан Ресей үшін әскери адамдар даярлау

1825 ж

Орынбордағы әскери училище 1844 ж Неплюев кадет корпусы болып қайта құрылды

Қазақтардан Ресей үшін әскери адамдар даярлау

1831 ж

Семейде қазақтарға орысша білім беретін училище

Қазақ жастарын білімге тарту

1836 ж

Өскеменде қазақтар үшін интернаты бар училище

Қазақ жастарын білімге тарту

1841 ж

Бөкей ордасында Жәңгір ханның ұсынуымен орысша татарша мектеп ашылды

Қазақ жастарын білімге тарту

1850 ж 

Орынбор шекаралық комиссиясы жанында мектептер

Қазақ жастарына орысша білім беру

1872 ж

Омбы мұғалімдер институты

Қазақтардың арасынан мұғалімдер дайындау

1879 ж

Ташкент мұғалімдер институты

Қазақтардың арасынан мұғалімдер дайындау

1883 ж

Ор қаласында тұңғыш қазақ мұғалімдік мектебі

Қазақ жастарына орысша білім беру

ХІХ ғ соңы

Атырауда теңізге жүзу ісін меңгертетін мектеп

Теңіз мамандарын даярлау

ХІХ ғ соңы

Омбыда механикалық-техникалық училище

Жұмысшылар даярлау

-1867 ж Орынбор губернаторы Крыжановскийдің «Ресейдің шығыс бөлігіндегі мұсылмандықпен күрес» деген қаулысы шықты. Мақсаты: Ислам мектептерін шектеу.

-1870 ж наурыз мешіттер жанындағы мектептерде орыс тілін оқыту міндетті деген қаулы шықты.

-1876 ж Ташкентте ұйымдастырылған комиссияның мақсаты-халықтың сауатын көтеру.

-ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы Қазақстандағы оқу-ағарту жұмысына кедергі болған қаржының аздығы, білімді ұзтаздардың, оқу құралдарының жетіспеуі, ұзтаздардың жалақысының аздығы.

ХІХ ғ Қазақ әдебиетінің өкілдері

       Аты-жөні

         Туған жері

                             Шығармасы

Махамбет Өтемісұлы

1804-1846 жылы

Батыс Қазақстан

Орал ауданы

Ақын өз шығармаларында үстем тап өкілдерін айыптады. «Хан емесін қасқырсын қас албасты басқырсын»

Шернияз Жарылғасұлы

Ақтөбе облысы

1836-1838 ж көтеріліске қатысты, суырып салма өнерін жетілдірді

Шөже Қаржаубайұлы

1807-1867 жылы

Көкшетау облысы

Қызылту ауданы

Ірі эпик ақын «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» жырының ең көркем нұсқасы оның атуымен тараған

Сүйінбай Аронұлы

1822-1895 жылы

Алматы облысы

Жамбыл ауданы

Сүйінбай-Жетісу ақындарының алтын дінгегі атанып, Жамбылдың ұстазы болған ақын

Тілеуке Құлекеұлы

1748-1819 жылы

Көкшетау өңірі

Шал ақын Қазақтың шығу тегіне қатысты тарихи аңыздар түгелдей қамтыған

Дулат Бабатайұлы

1802-1874 жылы

Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы

Шығармалары: «Бейшара менің қазпғым»,     «О Сарыарқа, Сарыарқа», «Ақжайлау мен Сандықтас»

Сегіз сері                    ХІХ ғ І жартысында

 

Халық әншілері мен сазгерлердің арасында ерекше көзге түскені

Кіші жүздің ханы Жантөре

1809 ж өлген

 

«Шалқыма» күйін шығарған

Сармалай (Садық)

1835-1885 жылы

 

Аса үздік сазгер, сыбызғышы шығармасы: «Қоңыр қаз», «Нар идірген», «Нар бұқа»

ХІХ ғ Қазақ халқының музыка өнерінің өкілдері

Аты-жөні

Туған жері

Шығармасы

Құрманғазы Сағырбайұлы

1818-1889 жылы

Бөкей Ордасы Жиделі

«Кішкентай» Исатайға арналды, «Ақбай», «Ақсақ киік», «Түрмеден қашқан», «Адай», «Сарыарқа», «Қызылқайың», «Балбырауын»

Тәттімбет Қазанғапұлы

1815-1862 жылы

 

Шертпе күйдің негізін салушы 40-тан астам күй шығарған лирик сазгер. «Саржайлау», «Былқылдақ», «Балбырауын», «Сал қоңыр»

Дәулеткерей Шығайұлы

1820-1887 жылы

 

40-қа жуық күйлері болған. Төре күйлерінің атасы атанған «Ващенко», «Қос ішек», «Топан», «Қоңыр», «Желдірме», «Құдаша»

Біржан Қожағұлұлы

1834-1897 жылы

 

Сазгер, әнші, ақын 20 жасынан ән шығарған

Феодалдардың озбырлығына қарсы шығарған «Жанбота өлеңі», «Ғашығым», «Біржан сал», «Айтбай»

Жаяу Мұса Байжанұлы

1835-1929 жылы

 

Баянауылдағы

Жасыбай көлінің жағасында туған

Ақын публицист өзі шығарған 70-ке жуық әні бар «Кел балалар оқылық» өленіне ән шығарды. «Ақсиса», «Хаулау», «Баянауыл», «Сұршақыз», «Шорманұлына», «Толғау»

Ақан сері (Ақжігіт) Қорамсаұлы

1843-1913 жылы

Көкшетау маңы Үлкен Қоскөл

Ақанның 40-тан астам әндері белгілі «Сырымбет», «Маң-маң-кер», «Балқадиша», «Смағұлға», «Сұрағанға», «Шоғырмаққа»

Ықылас Дүкенұлы

1843-1916 жылы

 

Күйші, қобызшы, сазгер туындылары:

«Ықыластың күйі», «Қоңыр күй», «Қорқыт күйі», «Қамбар күйі», «Қазан күйі»

Мұхит Мералыұлы

1841-1918 жылы

 

«Бала Ораз» лирикалық шығармасы

                                               ХІХ ғ Қазақ жерін зерттеуші орыс ғалымдары

Аты-жөні

Не зеріттеді

М В Ломаносов

Өлкенің географиялық картасын жасауды ұйымдастырды

П С Паллас

1769 жылы

өлкеге жасаған ғылыми экспедицияның бірін басқарды «Ресей империясының әр түрлі шет аймақтары бойынша саяхат» еңбегін жазды

В И Даль

1833-1841 жылы

«Бөкей мен Мәулен» повесінде Орынбор өлкесіндегі қазақтардың тұрмысын сипаттады

А С Пушкин

1833 жылы

1773-1775 жылдардағы Е И Пугачев көтерілісі туралы мәлімет қалдырды. «Е И Пугачев бүлігінің тарихы», «Капитан қызы» шығармалары Оралда «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» поэмасын қағазға түсірді

1848-1849 жылдары

Г С Карелин Каспий теңізіне, А Бутаков Арал теңізіне экспедиция жасады. Арал теңізі мен Сырдарияның тереңдігін анықтап, жағалауларын картаға түсірді

ХІХ ғ І жартысында

Қазақ тарихы туралы көлемді еңбек жазған орыс тарихшысы А Левшин «Қырғыз-қайсақтық ордалар мен далаларды суреттеу» атты еңбегі

Қазақстанға келген зерттеушілер, суретшілер, саяхатшылар

Саяхатшылар

Уақыты

Бекович-Черкасский

1715-1716 ж Хиуаға

Лихарев

1719-1720 жылдары

Бухольц

1715 жылы

Г С Карелин

1848-1849 ж Каспий теңізін зерттеуге келген

Кириллов

1735 ж Ор өзені бойында бекініс салу, өзен флотиясын дамыту, Орта Азия мен сауда байланысын дамыту

Ф А Шербина

1898 ж «Қырғыздардың жер иеленуі бойынша мәліметтер»

Бутаков

1848-1849 ж Арал теңізіне келген

П П Семенов. Тянь-Шанский

«Қырғыз өлкесі, Түркістан өлкесі»

В Верещагин

«Лепсі өлкесін қоршаған таулар»

Н Хлудов

«Отынға бару», «Мал айдау»

Мемлекеттік банк бөлімшелері

Уақыты

Орналасқан жері

1867 жылы 

Орал

1881 жылы

Петропавл

1887 жылы

Семей

1895 жылы

Омбы

1912 жылы

Верный

ХІХ ғасырдың соңы-ХХ ғасырдың басындағы ірі қалалар

Орналасқан жері

Халқының саны

Орал

36446 адам

Верный

22744 адам

Семей

20216 адам

Қостанай

147175

Қазақтардан тартып алынған жер көлемі

Уақыты

Көлемі

1853-1905 жылдары

4 млн десятина

1906-1907 жылдары

17 млн десятина

1916 жылы

40 млн десятина

1917 жылы

45 млн десятина

Жәрмеңкелер

Уақыты

Ашылған жері

1832 жылы

Тұңғыш жәрмеңке Бөкей ордасында ашылды

1848 жылы

Қоянды жәрмеңкесін (Қарқаралы) көпес Варнав Ботов ашты

1855 жылы

Семейде 2 жәрмеңке 

Қарқара (Жетісуда)

Шар-Екатеринская (Семей)

Жәрмеңкенін басты дамыған өңірі-Ақмола облысы

ХІХ ғасырдың соңындағы жұмысшы ереуілдері

Жылы

Өткен жері

Себебі

1849 жылы

Көкшетау кен округінде

Еңбек ақыны уақытында төлемеуі

1888 жылы

Өскемен уезіндегі кен өндісрісінде.                 (басу үшін Зайсаннан әскери күш шақырды)

Ауыр әлеуметтік жағдай.

(нәтиежесінде жалақыларын арттырып алды)

1890 жылы

Алтайдағы Астошево кен өндірісінде.              (кен басқарушы өлтірілді)

Ауыр әлеуметтік жағдай

1891 жылы

Өскемен уезінің Владимирск алтын кенішінде

Ауыр әлеуметтік жағдай

1893, 1895, 1899 жылдары

Батыс Сібір темір жолында, Омбы темір жолшылары

Еңбек ақыны уақытында төлемеуі

Жұмысшы ереуілдерінің нәтиежесіз болу себептері:

-өндіріс орындарының ұсақтығы

-жұмысшылар санының (әсіресе ұлттық)аздығы

ХХ ғасырдың басындағы жұмысшы ереуілдері

Уақыты

Өткен жері

1911 жылы мамыр

«Атбасар мыс кендері» акционерлік қоғамы жұмысшыларының ереуіілі

1912 жылы                           2-6 қазан

Байқоңыр көмір өндірісінде Семейдегі су диірменінде, Торғай уезіндегі Шоқпарқұлов көмір шахтасында

1914 жылы көктемі мен жазы

Доссордағы Орал-Каспий мұнай қоғамында, Ембі (Жем) өндірісінде(нәтиежиесінде жалақыларын 26%-ға көбейтіп алды)

1915 жылы мамыр

Риддер кен байыту орнында

1915 жылы қазан

Риддердегі кен байыту орнында Австрия-Венгрия тұтқындарының ереуілі

1915 жылы мамыр

Екібастұз кеншілерінің саяси ереуілі

1916 жылы мамыр

Қарсақпай мыс кенішіндегі саяси ереуіл

 

Қазақстаннан екінші мемлекеттік Думаға сайланған депутаттар

Сайланған жері

Сайланушы

Ақмола

-молда Ш Қосшығұлов

-большевик А Виноградов

Жетісу

-федералист М Тынышпаев

-Қазан университетін бітірген М Гаврилов

Орал

кадет А Бірімжанов

Семей

-Х Нұрекенұлы

-Социал-демократ Коншин («Семипалатинский листок» газетінің редокторы). Өзінің сайлаушыларға берген уәдесін ұмытып, Сібірдің дербес дамуын жақтаған топқа қосылып кеткен

Торғай

Космедьянский

Сырдария

Колендзян

Санақтар

Санақ өткен жыл

Халық саны

Қазақтардың үлесі

1897 жылы

4147,8 мың

81,7 %

1914 жылы

5910 мың

65,1

1926 жылы

5230 мың

61,3

1989 жылы

16199,2 мың

40,1

1999 жылы

14952,7 мың

53,4

2009 жылы

16480 мың

67 

ХІХ ғ аяғы мен ХХ ғ басындағы қазақтардың үлесі

1897 жылығы санақ бойынша

ХХ ғ басындағы санақ бойынша

Ақмола          61,1 %

36,6 %

Семей             87,9 %

60,5 %

Сырдария     64,4 %

62,3 %

Жетісу           80,4 %

60,5 %

Торғай           90,6 %

58,7 %

Орал              71,3 %

56,9 %

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстан 1905-1907 жылдардағы революция кезінде

-1905 жылығы Санк-Петербургте өткен «Қанды жексенбі» отарлық ұлт аудандарының «сілкініп оянуына» әсер етті.

Уақыты

Өткен жері, сипаты

1905 жылы ақпан

Түркістанда, Перовскіде, Жосалыда, Шалқарда ұйымдасқан қарсылықтар

1905 жылы мамыр

Верныйда, Перовскіде, Қостанайда еңбекшілердің бірлігін қуаттайтын саяси ереуілдер өтті

1905 жылы                            17 қазан

Патша жариялаған манифестің жұртты алдау екенін жаңадан қалыптасып келе жатқан ұлттық-демократиялық партиялар әшкерледі. (Ә Бөкейханов, А Байтұрсынов, М Дулатұлы, М Тынышпаев)

1905 жылы                             18-19 қазан

Орынборда «Демократиялық республика жасасын», «Самодержавие жойылсын» деген  ұранмен саяси ереуіл өтті

1905 жылы                          25 қазан

Орынборда өткен саяси ереуіл Батыс Сібір әкімшілігін қатты сескендірді

1905 жылы                        16-21 қараша

Семейде патша-телеграф қызметкерлерінің ереуілі өтті.           (толқуды басу үшін облыс губернаторы Қарқаралыдан әскери күш шақыртты)

1905 жылы                                6-7 қарашада

Верныйдағы Батыс Сібір батальонында ереуіл өтті.

1905 жылы 21 қараша

Жаркенттегі солдат гарнизонында ереуіл өтті

1905 жылы желтоқсан

Ірі интернационалдық ереуіл Успен (Нілді) кенішінде өтті. 12 күнге созылып, 360 жұмысшы қатысты. «Капиталға қарсы орыс-қырыз одағы құрылды»

1905 жылы                           6 желтоқсан

Өскемендегі жұмысшылар жиынында сөйлеген социал-демократ Крушеев патша үкіметіне қарсы күресте ынтымақтасуға шақырды

1905 жылы                             13 желтоқсан

Павлодардағы Батыс Сібір серіктестігінің Ертіс бөлімінің жұмысшылары митинг өткізді.

1906 жылы шілде

Семейде жаппай ереуіл өткізілді

1906 жылы

Шаруалар қозғалысы өрістеді (Қарқаралыда, Жаркентте, Әулиеатада, Шымкент уездерінде)

-1902 жылы тұңғыш маркстік құпия ұйымдардың бірі Орынборда құрылды

-М Фрунзе, В Куйбышевтің революциялық қызметі Қазақстанда жалғасты

-Қарқаралыда өткен халықтық жиынға М Дулатұлы белсене қатысты

-Перовскіде саяси интернационалдық ереуілі өтті.

-1906 жылы 10 қаңтарда ішкі істер министірі Дурнов өлкедегі қарсылықтарды жаншуға тапсырма берді.

1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс

Себебі

1916 ж 25 маусымдағы 19-43 жас арасындағы Түркістан мен Дала өлкесінен 500 мың адамды қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы

Жарғыдан кейігі жағдай

Далада «біреуі жұмысшыларды бергісі келмесе, екіншісі бұйрықты орындауға келісетін екі партия құрылды»

 

 

 

Интел-лигенция

Либерал-демократиялық:       

(Ә Бөкейханов, А Байтұрсынұлы, М Дулатұлы) көтеріліске шығуға қарсы болып қан көп төгіледі деп ымыраластыққа шақырды.

Революцияшыл-демократиялық:

(Т Рұсқылов, Ә Жангелдин, Т Бокин,   С Мендешов, С Сейфуллин)

Көтерілісті жақтап, өздеріде қатысты

Көтеріліс болған жерлер

Бүкіл Қазақстан: негізгі екі орталығы Жетісу мен Торғай 

Торғайдағы көтеріліс табанды болып ұзаққа созылды

Сипаты

Имперализмге, отарлық езгіге қарсы

Қозғаушы күштері

Шаруалар мен қолөнершілер және қала жұмысшылары

Жетекші күші демократиялық интеллегенция өкілдері

Басшылары

Торғайда: А Иманов, Ә Жангелдин, Ә Жанбосынов, К Көркембайұлы

Жетісуда: Т Бокин, Б Әшекеев, Ж Мәмбетов, Ұ Саурықов, А Қосақов

Көтерілісшілердің алғашқы күрес түрі

Отарлауға дейінгі мемлекеттік басқару жүйесін қалпына келтіріп, әкім  (елбегі), сот алқасы (жасақшы), қазына билеушісі (қазынашы), әскер басшысы (сардарбек) сайлады.

Қара жұмысқа шақырылғандардың тізімін жойып жіберді, болыс аулдарын конторларын тонады.

Қара жұмыстан босатылғандар

-басқармалардың лауазымды адамдары

-жергілікті бұратаналардан шыққан төменгі полициялық шенділер

-имамдар, молдалар, мүдәрістер

-ұсақ несие мекемелеріндегі есепшілер мен бухалтерлер

-оқу орындардың оқушылары

Басқа ұлт өкілдерінің қатысуы

-Долматов және Федотов қырғыздарды бұратаналардың тізімін жасауға жол бермеуге шақырды.

-Н Кротов Торғайда соғыс ісі шеберлігіне үйретті

-Е Курев Қарқарадағы көтерілісшілердің шағын тобын ұйымдастырды

-С Вербицкая көтерілісшілер қатарында шайқасты

-С Ужгин «Қарабалықтағы оқиғалар» атты прокламацияда көтерілісті тоқтатпауға шақырды

Жеңілу себептер

-бытыраңқылығы

-қару-жарақтың жеткіліксіздігі

-біртұтас басшылықтың болмауы

-ұлттық демократиялық зиялылар қатарында бірліктін болмауы

Тарихи маңызы

-қазақ халқының таптық, революциялық сана сезімі өсті.

-мыңдаған көтерілісшілер патша самодержавиесіне қарсы қарулы күрес мектебінен өтті

-Отарлық езгідегі ұзақ жылдар ішінде ұлттық мүдденің ортақтығын тұңғыш рет ұғынды

Көтеріліске байланысты әдекби шығармалар

Ж Аймауытов «Қартқожа», С Сейфуллин «Тар жол, тайғақ кешу», Б Майлин «Қанды кек», С Мұқанов «Ботагөз», М Әуезов «Қилы заман», И Дәукебаев «Бекболат» және т.б.

1917 жылғы төңкерістер

1917 жылығы 27 ақпандағы буржуазиялық-демократиялық

 

Монархия құлады

Қос үкімет

                   Уақытша үкімет                                               Жұмысшы, солдат

                                                                                           Депутаттардың кеңесі

 

-Реформа жасау арқылы капитализмді дамыту

-Халықтардың ұлттық-мемлекеттік құрылымын құруға рұқсат бермеді

-Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтастармен бірге аяғына дейін қатысу

-Патша үкіметі шеше алмаған мәселелерді шешу

-Соғысушы елдердің үкіметі мен халқына демократиялық бейбітшілік бітім ұсыну

-Соғысты тоқтату

-Жерге жекеменшікті жойып шаруаларға беру

-Зауыт, фабрикалны жұмысшыларға беру

-Ұлттардың өзіне-өзі билеу құқықтарын беру

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1917 жылғы 7 қарашадағы (25 қазан) социалистік төңкеріс

                      Құлау себептері                                                 Жеңу себептері

-Жер, фабрика, банк, әскер, т.б. байлықты қолына ұстай тұрып, халықтарға бітім, шаруаларға жер, жұмысшыларға фабрика, аз ұлттарға теңдік, Ресей азаматтарына нақты кепілдік бере алмады

-Патша үкіметі шеше алмаған мәселелерді шешу

-Елдегі жағдайды дұрыс бағдарлай білді

-Халықты өз артына ерте алды

-Өз теорияларын іс жүзінде жүзеге асыра білді

Уақытша үкімет жүргізген шаралары

Уақыты

Қабылданған шаралар

1917 жылы    14 наурыз

«Бұратаналарды тыл жұмысына алуды тоқтатты»

1917 жылы

18 наурыз

«1916 ж көтеріліс кезінде қазақтарға күш көрсеткен орыстарға кешірім беру туралы» қаулы

1917 жылы

20 наурыз

«Азаматтардың дін ұстауына, дінге сенуіне, ұлтқа байланысты құқықтарды шектеудің күшін жою туралы»

1917 жылы 5 мамыр

«Қара жұмысқа алғандарды еліне қайтару туралы» қаулы

1917 жылы

8 қыркүйек

«Жетісу облысының 1916 ж көтеріліс кезіндек зардап шеккен халқына қазынадан 11 млн. 150 мың сом бөлу туралы» қаулы / 5 млн сомы жергілікті халыққа, 6 млн 150 мың сомы орыс халқына

Уақытша үкімет жүргізген іс шаралар

Уақытша үкіметтің қазақ өлкесінде жергілікті органдары 1917 наурыз-сәуірде құрылды

Әлихан Бөкейханов

Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы комиссары

М Тынышпаев

Уақытша үкіметтің Жетісу облысындағы комиссары

М Шоқай

Уақытша үкіметтің Түркістан өлкесіндегі комиссары

Ұйымдар

«Иттифок-и-муслимин»

17-20 қыркүйек

-Ресей құрамында мұсылман елдерінің одағын құру

«Кадеттер» партиясы

ақпан

-Бөлінбес біртұтас Ресейді сақтау

-Конституциялық монархияны жақтау

-Семейде Своводная речь газетің шығарды

«Эсер» партиясы

көктем

-Жерді кім өндесе, соған беру мәселесі

«Үш Жүз» партиясы

1917 ж күзде

-жетекшісі Көлбай Тоғысыов

-мақсаты большевиктік бағытты қолдау

«Алаш» партиясы

1917 ж

-төрағасы Ә Бөкейханов

-мүшелері: А Байтұрсынов, М Дулатов,Ш Құдайбердиев, М Тынышпаев, Х Ғаббасов

1917 жылы құрылған ұйымдар

Ұйымның атауы

Орналасқан жері

Ұйымдастырушылары

«Қара жұмысшылар одағы»

Верныйда

Ж Бабаев

«Солдаттардың орыс-мұсылман ұйымы» 800 солдат

Сергиополь/Аягөз

 

«Жас арбакештер одағы»

Петропавл

 

«Қазақ жастарының революциялық одағы»

Әулиеата мен Меркеде

Тұрар Рысқұлов

«Жас қазақ»

Ақмолада

А Асылбеков

С Сейфуллин

«Талап»

Петропавл/Қызылжар

 

«Жас жүрек»

Спасск

 

 

 

1917 жылы өткен сьездер

Уақыты

Өткен жері

Қаралған мәселелер

1917 ж

27- сәуір-    7 мамыр

Қазақтардың Семей облыстық сьезі

Автономия құру, Ресейдегі ұлыстардың еркіндігі, теңдігі және ерекшелігіне қарай қайта құру мүмкіндігі. Дала ген-губернаторлығы және приставтар, урядниктерді тарату

1917 ж

Сәуір

Қазақтардың Жетісу облыстық сьезі

Қазақ-орыс қатынастарын реттеу, босқындарды Қытайдан қайтару сот ісі, білім мен ағарту ісі, аграрлық мәселе, өзін-өзі басқару.

1917 ж

21-26 шілде

Орынборда жалпы қазақ сьезі

Мемлекетті басқару, автономия құру, жер мәселесі, білім беру, сот ісі, дін мәселесі, Алаш саяси партиясын құру оның бағдарламасын жасау, халық милициясын құру, Қытайдағы  83 мың босқындарды қайтару.

1917 ж мамыр

Мұсылмандардың Бүкілресейлік сьезі

-Соғысты тоқтату, ұлттық-аймақтық-федерациялық негіздегі демократиялық республика құру, мұсылман әйфелдерніің ерлермен тең құқылы болуы/оған 250 молда қарсы болды, көп әйел алушылқ пен қалыңмалға тыйым салды, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу, міндетті және тегін жалпыға бірдей ана тілінде бастауыш білім беру.

1917 ж

17-20 қыркүйек

Түркістан және қазақ мұсылмандарының сьезі

-Иттофик-и-муслимин/ мұсылмандар одағы партиясы құрылды, салық мәселесі, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу, Түркістан Федерациялық республикасы парламенттік республика негізінде құрылуы тиіс болды

1917 ж

22 қараша

Қоқан қаласында Бүкілтүркістандық төтенше сьезі

Түркістан автономиясы құрылды. Ислам мемлекеттік дін деп жарияланды

1917 ж

5-13 желтоқсан

Орынбордағы жалпы қазақ сьезі

Территориялық-ұлттық автономия құру. Қазақ облыстарының автономиясына Алаш атауын беру. Автономиялы Алаш облыстарының территориясын Алаштың мемлекеттік меншігі деп жариялау. Алашорда уақытша Кеңесін 25 мүшеден құрып, оның 10 мүшесін орыс өкілдерінен сайлау

1918 ж

21 наурыз- 3 сәуір

Орынбордағы Кеңестердің Торғай облыстық 1-сьезі

Қызыл Армия бөлімдерін құру. Жергілікті өкімет органдары туралы. Жер және азық-түлік мәселесі.

1818 ж наурыз

Кеңестердің Ақмола уездік сьезі

Алашорда автономиясын теріске шығарған қарар қабылдау

1918 ж

20 сәуір-        1 мамыр

Ташкенттегі Түркістан өлкесі кеңестерінің          5-сьезі

Түркістан Автономиялы Кеңестік социалистік республикасы жарияланды. Республика құрамына Сырдария, Жетісу облыстары енгізілді

 

1918 ж наурыз

Торғай облыстық кеңестерінің сьезі

Базарларда, көшелерде, пәтерлерде жеке саудаға тыйым салу

Кеңес үкіметінің орнауы

Бейбіт жолмен                                                                                                      Қарулы күрес жолмен

 

Оңтүстік пен солтүсттік                                                                                        Верный, Орал, Семей

Себептері

 

-Өнеркәсіп орталықтары жақын болды

-Өнеркәсіп пен теміржол жұмысшыларының саны көп болды

-Сібір, Орал, Жетісу казактары мен офицерлері мен кулавктар біріккен контр-революциялық күштер басым болды

 

 

Кеңес үкіметінің орнауы

Уақыты

Жері

Орнау түрі

1917 ж 30 қазанда

Перовскіде/Қызылорда

Бейбіт жолмен

1917 ж 1 қарашада

Ташкентте

Бейбіт жолмен

1917 ж 16-17 қарашада

Шымкентте, Петропавлда

Бейбіт жолмен

1917 жылы 6 қарашада

Әулиеатада

Бейбіт жолмен

1917 ж қаңтарда

Павлодарда

Бейбіт жолмен

1917 ж 2 желтоқсанда

Бөкей ордасында

Бейбіт жолмен

1917 ж 25 желтоқсанда

Қостанай

Қарулы күреспен

1917 ж желтоқсан аяғында

Көкшетауда

Қарулы күреспен

1917 ж 8 қаңтарда

Ақтөбеде

Қарулы күреспен

1917 қаңтарда

Қостанайда

Қарулы күреспен

1918 ж қаңтардың аяғы

Ырғыз, Торғайда

Қарулы күреспен

1918 ж 16-17 ақпанда

Семей, Өскемен, Қарқаралы

Қарулы күреспен

1918 ж 18 қаңтарда

Орынборда

Қарулы күреспен

1918 ж наурызда

Жетісу облысында кеңес үкіметі орнады

Қарулы күреспен

1918 ж 2-3 наурызда

Верныйда

Қарулы күреспен

1918 жылы 15 қаңтарда

Оралда

Қарулы күреспен

 

Оралда Кеңес үкіметі азамат соғысы жылдарында ғана біржолата орнады.

-1917 ж қазан 1918 ж наурыз аралығында Кеңес үкіметі өлкеде түгел орнап бітті.

Білім және ғылым (20-30 жылдары)

1924 жылы

«Сауатсыздықты жою» қоғамы ұйымдастырылды

1931 ж желтоқсан

15 жастан 50 жасқа дейіңгі сауатсыз еңбекші халыққа жалпыға бірдей міндетті сауат ашу

1926 ж мамыр

«Қазақ АКСР бірыңғай еңбек мектептерінің жарғысын» қабылдады

1930-1931 ж             оқу жылында

Отырықшы аудандарға жалпыға бірдей білім беру енгізілді

1931 ж көктемде

Көшпелі аудандарда жалпыға білім беру енгізілді

1920 ж орта шенінде

Татар, өзбек, ұйғыр, неміс, эстон бастауыш мектептері жұмыс істеді

1932 ж күзінде

Балалар үйлеріне 68 мың бала орналастырылды

1928 жылы

Тұңғыш жоғарғы оқу орны педогогикалық инсититут ашылып, кейіннен Абай есімі берілді

1931-1932 жылдары

Орал мен Қызылордада педогогикалық институттар ашылды

1929 жылы

Алматыда зоотехникалық-мал дәргерлік жоғарғы оқу орны ашылды

1930 жылы

Алматыда ауылшаруашылық жоғарғы оқу орны ашылды

1931 жылы

Алматыда медициналық жоғарғы оқу орны ашылды

1934 жылы

С М Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды

Ұлы Отан соғысы қарсаңында Қазақстанда 20 жоғарғы оқу орны, 118 орта арнаулы оқу орны жұмысістеп, оларда 40 мыңдай адам оқыды

Нәтиежесі

Білім беру ісіне қаржы едәуір ұлғайды. Интернаттар мен жатақаналар желісі көбейді. Оқушыларға степендиялар беру, оқулықтармен, киіммен, көлікпен тегін жабдықтау түрінде материалдық көмек көрсетілді

Кемшіліктері

Сталиндік қуғын-сүргін салдарынан инженер-техник, ғылым және өнер адамдарының қатары сиреп қалды. Революцияға дейін қалыптасқан зиялылар тобы жойылып кетті. Жазалаудан әдебиет пен өнердің көрнекті қайраткерлері де көп зардап 

1920-1930 жылдар

Қазақстан ғылымының қалыптасқан кезеңі болды

1926 жылы

Қазақстанды зерттеу қоғамы құрылып, өлкенің тарихы, этнографиясы, экономикасы зеріттеле бастады

1926-1927 жылдары

КСРО Ғылым академиясының кешенді экспедициясы бүкіл Қазақстан аумағында статистикалық-экономикалық, топырақ-ботаникалық, геологиялық гидрогеологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді

 

20-30 жылдардағы Қазақстандағы ғылым мен білім

Кәсіптік білім беру

Ғылымның қалыптасуы

1928 жылы тұңғыш педогогика институты

1920 ж құрылған Қазақстанды зерттеу қоғамы өлкенің тарихын, этнографиясы мен экономикасын зерттеді

1929 жылы зоотехникалық-мал дәргерлік институт

1926-1927 жылдары КСРО Ғылым академиясының кешенді экспедициясы статистикалық-экономикалық, топырақ-ботаникалық, геологиялық-гидрогеологиялық зерттеуле жүргізді

1930 жылыауыл шаруашылық институты

Ғылыми-зерттеу мекемелеріне бюджеттен шығын 21 есеге өсіп, 1933 жылы 1,2 млн сомнан 1939 жылы 14,4 млн сомға дейін

1931 жылы медицина институты

1932 жылы КСРО Ғылым академиясының Қазақстандағы базасы құрылды

1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті

Ұлы Отан соғысы қарсаңында 57 ғылыми мекемеде 1700-ден астам ғылым еңбек етті

Ұлы Отан соғысы қарсаңында 20 жоғары оқу орны, 118 орта арнаулы оқу орны жұмыс істеді

Түсті металдар мен бариттен, сүрме мен қорғасыннан бірінші, мұнайдан екінші, көмірден үшінші орынға шықты

Қазақстан ғылымы (1920-1945 жылдары)

1932 жылы                

КСРО Ғылым академиясының Қазақстандағы филиалы құрылды. Бастапқыда оның құрамында зоология және ботаника секторлары мен Алматы ботаника бағы болды

1935 жылы

Геология және тарих секторлары құрылды

Ғылым академиясының базасына құрамында қазақ тілі мен әдебиеті, халық шаруашылығы секторы бар қазақ ұлттық өнер ғылыми зерттеу институты қосылды

1935 жылы

Профессор С Асфендияров жазған «Қазақстанның көне заманнан бергі тарихы» деген оқулықтың бірінші бөлімі жарық көрді

Соғыс қарсаныда Қазақстанның 57 ғылыми мекемесінде 1700-ден астам ғалым еңбек етті

Қазақстандағы ғылыми дамудың негізгі бағыттарын белгілеуге КСРО Ғылым академиясының президенттері болған С Н Вавилов, В Л Комаров. Қазақстан ғылымының штабын басқарған ірі техниктері, академик А Н Самаиловия, аса көрнекті геолог академик А Д Архангельский белсене қатысты

Республикалық жоғарғы білім жүйесінің қалыптасуына үлес қосқандар

С Асфендияров, Т Жүргенов, С Сейфуллин, А Байтұрсынов,                        О Жандосов, М Әуезов, Қ Жұбанов және т.б.

 

Жер қойнауы мен пайдалы қазбаларды зерттеуге сүбелі үлес қосқандар

А Е Ферсман, И Г Кассин, М П Русаков, С С Неустроев,                                И М Крашенников, Р А Борукаев, А А Галеев

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Әдебиет (1920-1945 жылдары)

   

М Жұмабаев

1913 ж «Шолпан» атты алғашқы жыр жинағы жарық көрді. «Батыр Баян» эпосы, «Ертегі», «Қойлыбайдың қобызы», «Жүсіпхан» дастандарын жазды

С Сейфуллин

«Көкшетау»

С Мұқанов

«Сұлушаш», «Жұмбақ жалау»

І Жансүгіров

«Құлагер»

И Байзақов

«Құралай сұлу»

Б Майлин

«Азамат Азаматыч»

Ж Аймауытов

«Қартқожа»

С Ерубаев

«Менің құрдастарым»

Ғ Мұстафин

«Өмір мен өлім»

Прозалық шығармалар

С Сейфуллин

1927 ж «Тар жол, тайғақ кешу» романы. Бұл романда 1916 ж көтеріліс, Ақпан, Қазан төңкерістері, Азамат соғысы сипатталған

Драматургия

М Әуезов

«Айман-Шолпан», «Түнгі сарын»

Б Майлин

«Жалбыр»

Ғ Мүсірепов

«Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»

Ж Аймауытов

«Маңсапқорлар», «Ер қорғаны»

Аудармалар

М Жұмабаев

Гетені, Гейнені, М Горькийді.

А Байтұрсынұлы

И А Крыловты

Ж Аймауытов

А С Пушкинді, М Ю Лермонтовты, Ф Шиллерді,Ғ Тоқайдың шығармаларын және пролетарлық әнұран «Интернационалды» қазақ тіліне аударған 

Революцияға дейін зиялылар өкілдерінің бірі Ә Бөкейханов шебер аудармашы екенін танытты

И П Глухов «Ашулы өзек» және «Өшпенділік» сияқты романың жазды

Нұрпейіс Байғанин, Шашаубай Қошқарбайұлы, Иса Байзақов, Жамбыл Жабаев төңкеріс, кеңестік Отан, бостандық, адамгершілік, махаббат туралы өлеңдер мен дастандар жазды

Қазақ кеңестік өнерінің қалыптасуы

1922 ж.

Қарқаралыда халық жыршыларының бәйгесі өтті

1925 ж.

Парижде өткен дүниежүзілік қолданбалы өнер көрмесінде қазақтың үздік әншісі Әміре Қаршаубаев өнер көрсетті

1927 ж.

Германияның Майндғы Франкфурт қаласында өткен дүниежүзілік музыка көрмесінде Әміре Қашаубаев ән салды

1926 ж. қаңтар

Қызылорда ұлттық қазақ театры ашылды (режисер Ж Шанин) Алғашқы қойылған шығарма «Енілік-Кебек» пьессасы. 1937 жылы театрға Қазақ драма театры атағы берілді

1930 ж.

Семейде, Ақтөбеде, Шымкентте, Петропавлда, Қарағандыда театрлар ашылды

1930 ж.

Республикада 260 бұқаралық кітапхана болды

1932 ж.

Этнограф, сазгерА В Затаевичке Қазақстанның халық әртісі атағы берілді. 2300-ден астам халық әндері мен күйлерін жазып, «Қырғыз(қазақ) халқының 1000 әні», «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» жинағын жариялады

1933 ж.

Алматыда ұйғыр музыкалық-драма театры ашылды

1934 ж.

Хроникалы фильмдер студиясы ұйымдастырылыды

1934 ж.

Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік оркестрі құрылды    (А Жұбанов)

1934 ж.

Қазақ мемлекеттік музыка театры ашылды

1936 ж.

Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филормониясы ашылды

1936 ж.

Мәскеуде қазақ өнерінің алғашқы онкүндігі өтті. Онда «Қыз Жібек», «Жалбыр» опералары көрсетілді

1936 ж.

Әйгілі әнші Күләш Бәйсейітоваға КСРО халық әртісі атағы берілді

1937 ж.

Қызылордада корей театры ашылды

1938 ж.

Ленфильм қазақтың бірінші дыбысты фильмі «Амангелді» кинокартинасын жасап ш/ды

1939 ж.

А С Пушкин атындағы мемлекеттік көпшілік кітапханасы (қазіргі ұлттық) ашылды

1939 ж. ор/ы

Республикада 3304 кітапхана жұмыс істеді

Республикада 5237 мәдениет үйлері мен клубтары жұмыс істейді

Қазақ кеңестік өнерінің қалыптасуы

   

Театр аты

Құрылған жылы

Алғашқы қойылымы

Қызылордада республикада тұңғыш Қазақ ұлттық театры (Ж Шанин)

1926 жылы

«Енілек-Кебек»

1937 жылы Қазақ академиялық драма театр атағы берілді

Алматы ұйғыр музыкалық драма театры

1933 жылы

«Анархан»

Қызылорда корей театры

1937 жылы

«Чуп-хин-дон»

Қазақ мемлекеттік музыкалық театры (қазіргі Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры)

1934 жылы

«Айман-Шолпан»

(бірінші маусымның ішінде 100-ден астам рет қойылды)

Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік оркестрі                         (А Жұбанов)

1934 жылы

 

Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филормониясы

1936 жылы

 

Жетістіктері

-1924 жылы Мәскеудегі КСРО халықтары музыкалық концерттеріне И В Коцык басқарған

Петропавл педогогикалық училищесіне қазақ хоры қатысты

-1925 жылы Парижде өткен Бүкіл дүниежүзілік қолданбалы өнер көрмесінде,

1927 жылы Майндағы Франкфуртте өткен дүниежүзілік музыка көрмесінде Ә Қашаубаев өнер көрсетті

20 жылдардың ІІ жартысы мен 30 жылдардағы мәдени құрылыс

Алғашқы қадамдары

 

-Шұғыл түрде сауат ашатын мектептер мен курстар ұйымдастырды

-1924 жылы сәуірде Қазақ АКСР-да «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы дүниеге келді

-1931 жылы желтоқсанда 15 жастан-50 жасқа дейінгі сауатсыз еңбекші халыққа жалпыға бірдей міндетті білім беру енгізілді

Бөлінген қаржы

-1928 жылы 12 млн сом

-1932 жылы 60 млн сом

-1937 жылы 447 млн сом

-1940 жылы 682 млн сом

Жастардың үлес салмағы

-1928 жылы комсомолдардың бастамасымен мәдени жорық басталды

-1930 жылы оған 5000-ға жуық комсомол қатысты

-Соғысқа дейін 65000 комсомол мәдениет майданында еңбек етті

Нәтиже

-1921-1927 жылдары республикада 200000 адам оқыды

-1928 жылы сауатты адамдар 25% қазақтар арасында 10%-дай болды

-1926-1939 жылдарда 9-49 жас аралығында барлық Қазақстан     халқының сауаттылығы 25,2%-дан 83,6%-ге, оның ішінде ер адамдар арасында 35,5%-тен 90,3 %–ке, әйелдер арасында 14,5%-тен 75,8%-ге жетті

-1936 жылы сауатсыздықты жою пунктерінде 0,5 млн адам оқыды

-1938 жылы республика халқының сауаттылығы 65%-ге, қазақ халқының сауаттылығы 40%-5а жетті

-1930 жылдары елдің әр түрлі аймақтарында жоғарғы оқу орындары мен техникумдарда 20000-дай қазақстандық оқыды

-Соғыс қарсаңында мұғалімдер саны 44000-нан асты

 

 

 

 

 

 

Ғылым мен мәдениет-майданға

1942 жылы

Ғалым Қ И Сәтбаев Жезқазған мыс кен орындарында сіңірген көпжылдық еңбегі үшін мемлекеттік сыйлық берілді

1941 жылы қараша

«Мосфильм», «Ленфильм» киностудиялары мен Алматы киностудиясы негізінде орталық киностудия ұйымдастырылды

Соғыс жылдарында жазылған шығармалар

М Әуезов

«Абай» эпопеясының бірінші кітабы

С Мұқанов

«Өмір мектебі»

Ғ Мүсірепов

«Қазақ солдаты»

Ғ Мұстафин

«Шығанақ»

Ә Әбілев

«Жас түлектер»

Ж Жабаев

«Ленинградтық өрендерім»

Соғыс жылдары республикада ірі ғылыми күштер шоғырланды

Бурабайда-кадемиктер В М Алексеев, А иН Бах, Л С Берг, С Бернштейн, В Н Вернадский, Н Ф Гамолей, Н Д Зелинский, Л И Мандельштам, А С Орлова

Соғыс жылдары республикада еңбек еткен жазушылар

Ф Панферов, О Форш, С Маршак, К Паустовский, М Зощенко, А Толстой «Иван Грозный» триологиясын жазды

Соғыс жылдары республикада еңбек еткен сахна қайраткерлері

В Л Марецкая, К А Мордвинов, Г С Улотова, Ю А Заводский

Соғыс жылдары республикада еңбек еткен суретшілер

С Куприянов, П Крылов, Н Соколов

Соғыс жылдары түсірілген картиналар

М Әуезов, Ғ Мүсірепов, Ә Тәжібаевтың қатысуымен «8-гвардиялық», «Абай әндері», «Жауынгер ұлы», «Қазақ кино концерті майданға», «Саған майдан»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру

Басталған жылы

1954 жылы (қаңтар-наурыз пленумы)

Идеяны ұсынушы

Үкімет

Одақ бойынша жыртылған жер

Солт Кавказ, Орал, Оңт Сібір, Еділ бойы, Қазақстан

Қазақстан бойынша жыртылған жер

Павлодар, Көкшетау, Торғай, Солт Қазақстан, Ақмола, Қостанай

Тыңгерлерді материалдық ынталандыру

-Дүние-мүлкі тегін көшірілді

-Отбасы басшысына 500-1000 сом, әр мүшесіне 150-200 сом    мөлшерінде бір реттік көмек берілді

-Үй салу үшін 10 жылға 10000 сом мөлшерінде несие берілді (35%-ін мемлекет өз қарамағына алды)

-Мал сатып алу үшін 1500-2000 сом несие бөлінді

-1,5 центнер астық немесе ұн, азық-түлік берілді

-2 жылдан 5 жылға ауыл шарашылық салығынан босатылды

Тыңгерлер саны Қазақстанға келген

-1954-1955 жылдары келген 650 мың адамның тек                    150 мыңында ғана мамандықғыболды

-1954-1955 жылдары өнеркәсіпке, көлікке жұмыс істеу үшін    0,5 млн адам келді

-1954-1955 жылдары 4,5 мың маман келсе

-1959 ж 15 мың маман келген

-Ақмола облысына 20000 адам

-Солт Қазақстанға 150000 адам келу керек еді артығымен           650000 адам келді

-1954-1962 жылдары 2 млн адам келді

Жыртылған жер көлемі

-1954 жылы Қазақстанда 6,5 млн гектар, КСРО-да 13,4 млн га

-1955 жылы 9,4 млн гектар

-1954-1955 жылдары 1 млрд 100 млн-1 млрд 200 млн пұт астық алу белгіленді

-1956 жылы 16 млн тонна астық жиналды

-Жалпы 25 млн гектар

Бөлінген қаржы

-1954-1959 жылдары 20 млрд

Пайдасы

-Ұлттық маман кадрлар көбейді

-Қалалар мен өнеркәсіп орындары салынды

-Мәдени ошақтар пайда болды

-Техниканы менгеру басталды

-Халықтар арасында достық қарым-қатынас орнап, басқа ұлттар мәдениетінің жетістіктерін үйренді

-Басқа салалардың дамуына әсер етті

-Одақ бойынша астықты аймаққа айналды

Зияны

-Қазақ тілі тұрмыстық тіл боп қалды

-Қазақ мектептері жабылды

-Демографиялық күйзеліс

-Экстенсивті әдіспен жүргізілді

-Мал шаруашылығының жайылымдық жерлері тарылды

-Топырақ эрозхиясы күшейді

-Жердің құнарлы қабаты желге ұшты

-Ет сүт өнімдерінің тапшылығы

-Пайдакүнемдер көбейді

-Ғалымдардың кең көлемді жерді игеру өзін-өзі ақтамайды, табиғатқа үлкен зиян келтіруі мүмкін деген ескертулері еленбеді

 

 

 

 

ХХ ғасырдың 50 жылдарындағы мәдениет

Уақыты

Шаралар

1950 жылы

Мәдениетті дамыту

1946 жылы

Қазақ КСР Ғылым академиясы құрылды

Қ И Сәтбаев

Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті

1950-1965 жылдары

Ғылыми зерттеу институттарының, филиалдар мен бөлімшелерінің саны 38 де 84 ке өсті

1950-1965 жылдары

Ғылыми қызметкерлер 3300 ден, 18,2 мың ға өсті

1950 жылы

Қоғамдық ғылымдарды зерттеу кеңейтілді

1961 жылы

Тіл білімі, әдебиет және өнер институттары шаңырақ көтерді

1957-1959 жылы

Қазақ КСР тарихының екі томдығы жарияланды

1950 жылы

КСРО-да социализм толық түпкілікті жеңіске жетті деген тұжырым жасалды

1947 жылы

Мұхтар Әуезов «Абай» романының екінші кітабын бітірді

1955 жылы

«Абай жолы» эпопеясы дүниеге келді

1950 жылы  

Ғабит Мүсіреповтың «Оянған өлке» романы ұлттық прозаның тағы бір жетістігі болды

1950 жылы

Әбділда Тәжібаевтың «Шайтан», «Портреттер», Х Ерғалиевтің «Біздің ауылдың қызы», «Құрманғазы», Қ Бекқожиннің «Мариям Жагорқызы», Молдағалиевтің «Жыр туралы жыр» поэмасы шықты

1952 жылы

В Голубович қазақ драма театрында М Әуезовтың «Абай» драмасын қойды

Қазақ КСР мемлекеттік ән және би ансамблі

Жастар мен студенттердің дүниежүзілік лауреаты атанды

1940 жылдардың екінші джартысынан 1960 жылдың ортасына дейінгі ғылым

1946 жылы 1 маусым

Қазақ КСР Ғылым академиясы құрылды. Тұңғыш президенті Қ И Сәтбаев

1946-1949 жылдары

Қаз КСР Ғылым академиясының ғылым мекемелері халық шаруашылығына енгізу үшін 900-ден астам ұсыныс жасады

1950 жылдары

Қоғамдық ғылымдарды зерттеу ауқымы кеңейтілді

1950-1965 жылдары

Ғылыми зерттеу институттарының, филиалдары мен бөлімшелер саны 34-тен 84 ке жетті. Онда жұмыс істейтін ғылыми қызметкерлер саны 3300 ден 18200 ге өсті

1958 жылы

Философия және құқық институты құрылды

1961 жылы

Тіл білім, әдебиет, өнер институттары шаңырақ көтерді

1957-1959 жылдары

«Қазақ КСР тарихының» екі томдығы жарияланды

Көркем әдебиет

1947 жылы

М Әуезов «Абай» романының екі кітабын жазып бітті. Шығарма КСРО мемлекеттік сыйлығына ие болды

1955 жылы

М Әуезов «Абай жолы» эпопеясы дүниге келді

1959 жылы

М Әуезовке Лениндік сыйлық берілді

1950 жылы

Ұлттық прозаның жетістігі болған Ғ Мүсіреповтың «Оянған өлке» романы жарық көрді

1949 жылы

Ғ Мұстафминнің «Шығанақ», «Миллионер» шығармалары Мәскеуде өткен онкүндікте қойылды. Кейін жазушы «Қарағанды», «Дауылдан кейін» романдарын жазды

С Мұқанов

«Сырдария» романы

1950 жылдары

Қазақ поэзиясы алуан түрлі сипат алды

И Шухов

«Тың игерушілер» очеркі

К Абдуллин

«Гүлістан» повесі

1988 жылдары жазаға ұшыраған С Сейфуллин, Б Майлин, І Жансүгіров, Ш Құдайбердіұлы, Ж Аймауытов, М Дулатұлы, А Байтұрсынұлы, М Жұмабаев есімдері ақталды

 

Өнер

1946 жылы

«Біржан-Сара» операсы қойылды

1946 жылы

Осы қойылымы үшін сазгер М Төлеубаев, орындаушылардың бір тобы-Қ Жандарбеков, А Ненашев, К Байсеитова, Ә Үмбетов, Б Досымжанова, Ш Бейсеков КСРО мемлекеттік сыйлығына ие болды

1952 жылы

Қазақ драма театрында М Әуезовтың «Абай» драмасы қойылды

1954 жылы

Қ Қожамияров жазған тұңғыш ұйғыр операсы «Ризвангүл» мемлекеттік сыйлыққа ұсынылды

Ә Әбішев

«Достық және Махаббат»

Ш Құсайынов

«Кеше мен бүгін»

Ә Тәжібаев

«Жалғыз ағаш орман емес»

Орыс драма театрын Я С Штейн басқарды. Жасөспірім театрын Н Сац басқарды. Қазақ КСПР мемлекеттік ән және би ансамблі Жастар мен студенттердің дүниежүзілік ҮІ фестивалінің лауреаты атанады. Дирижері Ш Қажығалиевтің басшылығымен Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрі ұлттық әлем классиктерінің шығармаларын орындады

Е Брусиловский «Дударай», Е Брусиловский және М Төлеубаевпен бірігіп, «Амангелді» операларын жазған

Суретшілер

Қ Телжанов

«Жамал», «Атамекен»

С Мәмбетов

«Тауда», «Киіз үй қасында»

М Кенбаев

«Шолпан әні», «Сұхбат»

Мәдени құрлыс (1990-2000 жылдары)

Жылы

Өтілген іс шаралар

1992 жылы

Дүние жүзі қазақтарының құрылтайы өтті

1995 жылы

«ҚР-сында тарихи сананы қалыптастыру» тұжырымдамасын мақұлдады

1995 жылы

Ұлы ақын Абайдың 150 жылдық мерейтойы өтті. 9 тамызда «Абай» энциклопедиясы басылып шықты

1996 жылы

«ХХ ғасырдың Гомері» атанған Жамбыл Жабаевтың 150 жылдық мерейтойы өтті

1997 жылы

Ұлы жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтың 100 жылдығы өтті. «Мұхтар Әуезов әлемі» естелік кітабы шықты

1997 жылы

«Жалпы ұлттық татулық және саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу» жылы

1998 жылы

«Халықтар тұтастығы мен сабақтастығы» жылы

1998 жылы

Ш Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының «Отан тарихы» атты журналы шықты

1999 жылы

Ұрпақтар бірлігі сабақтастығы жылы

1999 жылы

Н Назарбаевтың «Тарих толқыны» атты кітабы жарық көрді

1999 жылы

Академик Қаныш Имнтайұлы Сәтбаевтың 100 жылдығы өтті

1999 жылы

«Білім туралы» заңға өзгеріс енгізілді

2000 жылы

Мәдениетті қолдау жылы. ЮНЕСКО көлемінде Түркістан қаласының        1500 жылдығы атап өтілді

2001 жылы

Күлтегін ескерткішінің көшірмесін Л Гумилев атындағы университетіне әкелді. РесейФедерациясының Қазақстандағы күндері өтті

2002 жылы

Денсаулық жылы мен Тараз қаласының 2000 жылдығы

2003 жылы 

М Өтемісұлының 200 жылдығы мен ғалым Ә Марғұланның 100 жылдығы

2004 жылы

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы қабылданды

2004 жылы

«ҚР-ның 2015 жылға дейіңгі білім беруді дамыту» тұжырымдамасы қабылданды

2004 жылы

Ә Қастеевтің 100 жылдығы

2005 жылы

Ұлы Абайдың 160 жылдығы мен Ш Уәлихановтың 170 жылдығы мен Ұлы Отан соғысының 60 жылдығы тойланды

 

 

Көркемөнер (1990-2000)

Авторы

Еңбегі

Олжас Сүлейменов

«Жазу тілі»(дүниежүзілік тілдердің дамуы заңдылықтары)

Мұхтар Шаханов

«Өркениеттің адасуы» (адам бойындағы ізгі қасиет мәселелеррі)

Ә Нұрпейісов

«Соңғы парыз» романы

М Мағауин

«Мен» философиялық толғауы

Қ Жұмаділов

«Дарабоз» (Қаракерей Қабанбай туралы) триологиясы

Е Рахмадиев

«Абылай хан» (либреттосы Ә Кекілбаев)

А Серкебаев

«Томирис» (либреттосы А Иманғазин)

Кино туындылары (1990-2000)

Авторы

Еңбегі

Р Ибрагимбеков, Т Теменов

«Көшпенділер» (шетелде Номад)

Р Әбдірашев

«Сталинге сыйлық»

А Әмірқұлов

«Қош бол Гүлсары»

С Нарымбетов

«Мұстафа Шоқай»

С Дворецкий

«Тюльпан»

С Апырымов

«Соңғы аялдама»

Т Теменов

«Адамдар арасындағы бөлтірік»

Ф Мансұров

«Бейбарыс сұлтан»

ҚР Президенті Н Ә Назарбаевтың еңбектері

Уақыты

Еңбектері

1992 жылы

Қазақстанның егемен мемлекет ретіндегі қалыптасуы мен дамуының стратегиясы

1993 жылы

Қазақстанның болашағы-қоғамның идеялық бірлігінде

1996 жылы

Ғасырлар тоғысында

1997 жылы

«Қазақстан-2030» стратегиясы

1999 жылы

Тарих толқынында

2003 жылы

Сындарлы он жыл

Қазақстандағы көппартиялы жүйе

Құрылған уақыты

Партия атауы

Төрағасы

1991 ж                         7 қыркүйекте

Қазақстан социалистік партиясы

А Әлімжанов, кейін Свойк

1991 ж күзде 

Қазақстан комунистік партиясы

Б Төлепбаев, кейін С Әбілдин

1991 ж қыркүйек

Қазақстан Республикалық партиясы

С Ақатаев

1991 ж 5 қазан

Халықтық конгресс партиясы

О Сүлейменов және М Шаханов

1991 ж қараша

Қазақстан демократиялық прогресс партиясы

А Докучаева

1993 ж ақпанда

Қазақстан халық бірлігі одағы

Н Назарбаев

1994 ж желтоқсан

Қазақстан халықтық кооперативтік партиясы

У Сарсенов

1995 ж қантар

Қазақстан өрлеу партиясы

А Жағанова

1995 ж басы

Қазақстан аграрлық партиясы

 

1995 ж жазда

Қазақстан демократиялық партиясы

Т Жөкеев

1999 ж қаңтар

Отан партиясы

С Терещенко

1999 ж 14 қаңтар

Қазақстан отаншылдар партиясы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Шанхай ынтымақтастық ұйымы

Жылы

Өткен жері

Күн тәртібінде

1996 жылы

Шанхайда

Қазақстан, Қырғызстан, Қытай, Ресей Федерациясы, Тәжікстан республикалары басшылары бас қосты. Ортақ шекараларға байланысты әскери саладағы сенім мәселелері талқыланды

1997 жылы

Мәскеуде

Шекаралық аудандардағы қарулы күштерді қысқарту жөніндегі құжатқа қол қойды

1998 жылы

Алматыда

Сауда-экономикалық қатынастарды тендік және өзара тиімділік негізінде дамыту мәселесі талқыланды

1999 жылы

Бішкекте

Өнірдегі қауіпсіздік пен қарым-қатынас мәселелері талқыланып, «Бішкек декларациясы» деген құжат қабылданды

Жекешелендіру (1991 жылы)

Мақсаттары

-Кәсіпкерлікті дамыту

-Кәсіпорындарды мемлекет иелігіне алу

-Еркін баға орнату

-Жұмыс жасайтын жеке меншік сектор құру

-Бәсекелестік орта қалыптастыру

Кезеңдері

              1991-1992                                1992-1993                              1993-1995

-Мемлекеттік меншіктің көлемі мен құрылымын белгілеу

-Меншіктік құқық беру

-Шағын, орта кәсіпорындардың 50%-ін жекешелендіру

-Орта, ірі кәсіпорындарды жекешелендіру

-Жалпылама және арнайы жобалар бойынша жекешелендіру

-Мемлекет иелігінен алудың ұлттық бағдарламасын қабылдау

-Меншіктің мүлікті басқару жөніндегі комитеттің қолына көшуі

-Инвестициялық купондар енгізу

Нәтижесі

-Өнеркәсіптік обьектілерге түрлі кәсіпорындардың бірнеше процент жинаған аздаған қорлар иелік ететін болып шықыт

-Қарағанды металлургия комбинаты, Соколов-Сарыбай комбинаты, Жезқазған мен Балқаш мыс комбинаттары, Павлодар алюминий зауыты т.б. маңызды обьектілер шетелдік фирмаларға берілді

-Шетелдік инвесторлар еңбекақыны уақытында төлемей, жұмыссыздық, зейнетақы проблемалары шешілмеді

-1997-1998 жылдары Кентау, Жаңатас тау-кен жұмысшыларының ереуілге шықты

-Инвестициялық купондар өз иелеріне жұмыс істемеді

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Термин сөздердің анықтамасы

Терминдер

Анықтамасы

Тарих

(араб сөзі-«зерттеу, оқиғалар жөнінде әңгіме»)

Археология

Ерте замандағы адамдар өмірін заттық деректер (археологиялық ескерткіштер) бойынша зерттейтін ғылым

Антропология

Адамзаттың даму эволюциясын зерттейтін ғылым

Этнография

Халықтардың шыққан тегін, әлеуметтік құрамын, тұрмыс тіршілігін, салт-санасын, әдет-ғұрыптарын зерттейтін ғылым

Нумизматика

Тиындар,ақшалар,ақша айналымы тарихын зерттейтін ғылым

Геральдика

Елтаңба тану ғылымы

Иероглиф

Жазудың бір түрі таңба ретінде өсімдік, жануар, құстың суретін пайдаланған

Онамастика 

Атаулар тарихын зерттейтін ғылым

Топонимика 

Жер-су атауларын зерттейтін ғылым

Мұрағат

Көне заманнан бері жинақталған аса құнды жазбалар сақталатын орын

Петроглиф

Тастағы жазулар мен суреттерді зерттейтін ғылым

Тотемизм

Адамдардың шығу тегін жануарлар мен байланыстыру сенімі

Зороастризм

Ертедегі шығыс халықтарының дуалистік діні соғдылар таратқан

Манихейлік

Соғдылар таратқан

Христиан

Қарлұқ жабғуы арқылы Түріктер қабылдады

Будда

Үндістаннан тарады соғдылар таратты

Ислам

Дүние жүзіне кең тараған діндердің бірі ҮІІ ғ негізін қалаған Мұхаммед пайғамбар

Тәңірлік

Түріктер көк аспанға, аспан әлеміне жаратушы деп сиынған

Ұмай-Ана

Отбасы мен балалардың қомқоршысы

Алтын Адам

Сақ ханзадасы 17-18 жасар Есік қорымынан табылды

«Аңдық стиль»

Б.з.б 7 ғ пайда болған Алдыңғы Азия мен Иранға жорық жасағанда танысқан

Гуньмо

Үйсіндердің билеушісі

Сыма Цянь 

Қытай тарихшысы Шығыстағы тарихтың атасы

Шаньюй

Ғұн мемлекетінің билеушісі

Аттила

400-453 ж билік құрған Ғұн мемлекетінің билеушісі

Мөде

Б.з.б.ІІІ ғ басында Ғұн мемлекетінің негізін қалаған

Аммиан Марцелини

Рим тарихшысы

«Ғұндар жақсы шыныққан, олар отты қажет етпейді. Олар тау мен орманда көшіп жүреді, жас кезінен ыстық-суыққа, шөлге үйренген» деп пайымдайды

Присск

Аттила Ордасындағы аппақ тастан қаланған монша ерекше танғалдырған

Арсақ (Аршак)

248-247 ж Дайлардың апарн тайпасынан шыққан билеуші

Ұлы Жібек жолы

Қытайдан бастау алған халықаралық сауда жолы Б.з.б. ІІ ғ ортасында пайда болды Хуанхэ өзенінен басталады

Томирис

Сақ патшасы

Помпей Торг

Рим тарихшысы

Томирис «Әйел болсада жаудың шапқыншылығынан қорыққан жоқ деп жазды»

Шырақ

Ержүрек сақ жауынгері

Полиэн

Грек тарихшысы

Шырақ есімді сақ жауынгері парсы әскерін алдап шөл далаға апарып қырды

 

 

 

 

 

 

 

Термин сөздердің анықтамасы

 

Терминдер

Анықтамасы

Қаған

Түрік қағанатының билеушісі

Теле

Түрік тілдес тайпалардың ортақ атауы

Түрік этнонимі

Әскери шонжарлар деген мағынаны білдіреді

Бумын

Түрік қағанатының негізін қалаушы

Күлтегін тас жазуы

ҮІІІ ғ көне түрік жазуы,тарихи дастан

Тардуш (Дато)

Батыс Түрік қағанатының алғашқы қағаны

Селиф

Батыс Түріктерде салық жинаушы

Бұйрықтар мен тархандар

Батыс Түрік қағанатында сот істерін атқарған

«Қарабұдындар»

Батыс Түрік қағанатында қарапайым халықты атаған

«Тат»

Құл деген мағынаны білдіреді

Сюань Цзянь

Қытай монахы

ҮІІ ғ

«Қаған жасыл жібектен желбегей шапан кейген, оның жанында жүрген нөкерлері де қамқадан шапандар жамылған, қандай тамаша көрніс»-деп танданған

Үшлік

Түргеш қағанатының алғашқы қағаны

Соғдылар

Орта Азияда өмір сүрген Иран тілдес халық саудамен айналысқан, отырықшы шаруашылықпен айналысқан.

Әл Марвази

Араб тарихшысы

Қарлұқтардың құрамы 9 тайпадан тұратының айтқан

Ғазауат соғысы

Дінсіздерге, кәпірлерге қарсы қасиетті соғыс Алла атымен

Иоллығ Тегін

Күлтегін жырының авторы

Күлтегін

Шығыс Түрік қағанатының атақты қолбасшысы

Тоныкөк

Шығыс Түрік қағанатының көрнекті мемлект қайраткері қолбасшы ойшыл ақын

Білге қаған

Шығыс Түрік қағанатының билеушісі

М Қашғари

Оғыздар 24 тайпадан тұрады деп жазған

Жабғу

Оғыз мемлектінің билеушісі

Инал

Жабғудың мұрагері

Атабек

Иналдың тәрбиешісі

Сюбашы

Оғыздарда әскербасы

Күл еркін

Жабғудың кеңесшілері

Қанқаш

Оғыз ақсүйектерінің кеңесі

Оғызнама

ҮІІІ-ІХ ғасырға жататын әдеби шығарма дастан

Әл Жихиз

Араб тарихшысы

«Түрік қолөнердің барлық түрін өзі істейді, қару-жарақ, жебе, ертұрман, қорамсақ, найза жасайды» деп жазды

Гардизи

Парсы тарихшысы

Қимақ елінің 7 тайпадан тұратының жазған

Шад түтік

Қимақтарда тайпа көсемдерін атаған

Шонданай

Қайрақ, шапқы салатын

Қын

Пышақ салатын

Оқшантай

Мылтықтың оқ дәрісін салатын

Сардоба

Суды сақтау үшін салынған күмбезді ескерткіш құдықтар

Дың ескерткіштері

Исламға дейінгі киіз үйге ұқсатып салынған діни құрлыс жүйесі

Балбал

Бабалар құрметіне қабір басына қойылатын мүсінтас

Терракота

Ғимаратқа сән бергізу үшін қолданатын шағын көзе кірпіш

Ғаныш

Бор тасты күйдіру арқылы алынатын құрлыс материалы. Ол қалау жұмысына және сылаққа қолданылған

 

 

 

 

                                                            Термин сөздердің анықтамасы

 

Авеста

Ертедегі парсылардың діни кітабы

Руна жазуы

Түркілердің көне жазуы

Қорқыт ата

ҮІІІ-ІХ ғасырларға жататын әдеби шығарма дастан

Көк бөрі

Ежелгі түрік тайпасының құты (тотемі

Сатұқ Боғра хан

Қарахан мемлекетінің негізін қалады

Тегіндер,ілік хандар,бектер

Қарахан мемлекетінде хан ұрпақтары

Орда 

Ханның саяси-әкімшілік басқару орталығы

Икта

Жер иеленудің түрі, ол жердің иесі иктадар деп аталған

Вакфтық жер

Дінбасылар мен діни мекемелерге берілген

Музари, барзигар

Отрықшы шаруаларға берілген жер үлесі,алым-салық төлеп отырды

Комендация

Әлсіз дам өз үлесіндегі жерді күштінің қамқорлығына беру

Найман

Моңғолша «найман» сегіз деген мағынаны білдіреді

Тоғырыл хан

Керей ханы Шыңғысханды тәрбиелеген

Жамұқа шешен

Жалайыр Жамұқа шешен Шыңғысханның андасы болған

Мұқалы 

Жалайырдан шыққан Шыңғысханның қолбасшысы

Шерби

Ұлыстардың ішкі істерін жүргізген

Қарақытай

Моңғол тектес қидандардың атауы

Гурхан

Қарақытай мемлекетінің билеушісі

Қидандар

Моңғол тобына жататын тайпа

Елбөрілі

Қыпшақтардың ең беделді тайпасы

Яланкуг

М Қашғаридің дерегі бойынша қыпшақтар құлды атаған

Половшылар (далалықтар)

Орыс деректерінде қыпшақтарды атаған

Кундар, командар

Венгр тіліндегі қыпшақ атауы

Ташнау

Канализацияның қарапайым түрі

Тандыр

Нан пісіретін пеш

Саба

Қымыз ашытуғ арналған жылқының терісінен жасалған сыйымдылығы мол ыдыс

Сандық

Киім-кешек зат салуға арналған үй жиһазы

Жүген 

Ер-тұрман әбзелі

Мешіт

Ислам дінің ұстанатындар мінажат ететін орын

Миссионер

Басқа діндегі халықтар арасында өз дінің таратушы үгітші,насихатшылар

Мес

Қымыз құюға арналған ешкі терісінен жасалған ыдыс

Сабау

Жүнді сабап қопсытуға арналған таяқшалар

Текемет

Түрлі түсті ою-өрнек басылған төсеніш

Құран

Мұсылман қауымының басты қсиетті кітабы

Несториандық

Христиан дінінің ағымы

Құрық

Жылқышының мал баққанда ұстайтын құралы

Қосын

Жауынгерлер тобы әскери жасақ

Қалқан

Батырлардың қорғаныс қаруы бес қарудың бірі

Қағба

Меккенің бас мешітінің ішінде орналасқан қасиетті «қара тас»

Садақ

Жебе ататын қару

Найза

Жебесі асыл темірден жасалатын қару. Мықты ағашқа сапталған, басына жылқы қылынан шашақ табылған.

Салжұқтар

Түрік-оғыздардың үрім бұтағы

 

 

 

 

Термин сөздердің анықтамасы

 

Кесене

Діни құрлыс, белгілі адамдардың құрметіне қабір басына тұрғызылған

Жебе

Садақ оғы

Торсық

Қымыз т б сусын құюға арналған ешкі немесе жылқы терісінен жасалған ыдыс

Алаш

Ежелгі қазақ тайпаларының алғаш қауым болып біріккен одағы

Айбалта

Батырлардың соғыс қаруы

Білікшілер

Іс қағазын жүргізушілер, хатшылар

Бұйда

Түйенің мұрындығына тағылатын бас жіп

Ер-тұрман

Салт атқа міну үшін керекті жабдықтардың жиынтығы

Шаңырақ

Киіз үйдің негізгі бір бөлігі

Кереге

Киіз үйдің қабырғасы

Уық 

Кереге басы мен шаңырақты ұстатыратын сүйегі

Сықырлауық

Киіз үйдің есігі

Түндік

Шаңырақты жабатын киіз

Үзік

Уықтарды жабатын киіз

Туырлық

Керегені жабылатын киіз

Құр

Уықтың үсіне тартылатын жалпақ тоқымдар

Төр

Үйдегі ең құрметті орын

Ошақ

Үйдің дәл ортасындағы от жағатын орын

Арыстан баб

Қожа Ахмет Йассауидің ұстазы болған

Мұхаммед пайғамбар  

Ислам дінінің негізін қалаған 570-632 ж өмір сүрген

Шыңғысхан

1155-1227 ж

1206 ж Моңғол империясының негізін қалаған

Астанасы Қарақорым

Жошы, Шағатай,

Үгедей, Төле

Шыңғысханның ұлдары

Үгедей мұрагері болды

Құрылтай

Моңғол ақсүйектерінің кеңесі

Яса (Жасақ)

Моңғол мемлекетінің басты заңы

Жебе, Сүбедей

Моңғол әскерлерінің атақты қолбасшылары

«Кешіктен»

Моңғол хандарын қорғайтын таңдаулы мыңдық

Інжу

Шыңғыс ұрпақтарына берілген жер үлесі

Отырар опаты

1219—1220 ж 6 ай қоршаудан кейін Отырар қаласын моңғолдар жермен-жексен етіп қиратты

Орда Ежен хан

Жошының үлкен ұлы Ақ Орда мемлекетінің негізін қалаған

Батый хан

Жошының ұлы 1243 ж Алтын Орданың негізін қалаған

Астанасы Сарай Бату 

Бейбарыс сұлтан

Моңғол шапқыншылығы кезінде құлдыққа түсіп Египетте мамлюк мемлекетін құрған қыпшақ

Шейх Ахмет хан

Алтын Орданың соңғы ханы 1502 ж ыдырады

Сасы Бұғы хан

Ақ Орданың алғашқы ханы

Барақ хан

Ақ Орданың соңғы ханы 1423-1428 ж билік құрды

Тоғылық Темір хан

Моғолстан мемлекетінің алғашқы ханы 1348-1362 ж билік құрды

Әмір Темір

Мауаренахр мемлекетін құрды 1370-1405 ж билік құрды

Есугей

Шыңғысханның әкесі бахадұр ноян боржегін тайпасынан шыққан

Тарағай бек

Әмір Темірдің әкесі түркіленген барлас руынан шыққан

Бөрте

Шыңғысханның шешесі Қоңырат Дай шешеннің қызы

Ноғай

Алтын Орданың қолбасшысы 1260-1306 ж 5 ханның тұсында қолбасшы болған

                                                   

 

 

 

 

Термин сөздердің анықтамасы

 

Ұлы әмір Едіге

Ноғай Ордасының негізін қалаған 1396-1411 ж билік құрды

Маңғыт

Ноғай Ордасының басым көпшілігі маңғыт тайпасы болғандықтан «маңғыт елі» депте атаған

«Сыпыр»

Сібірдің этникалық бірлестігі

Көшім хан

Сібір ханы Шайбан ұрпағы ХҮІ ғ билік құрған

Сәтбек

Қазақ батыры Ермакты өлтірген

Ермак 

Сібірге шабуыл жасаған орыс-казак атаманы

Әбілқайыр хан

Көшпелі Өзбек мемлекетінің ханы Шайбан ұрпағы 1428-1468 ж билік құрды

Үз Темір

Ойрат тайшысы Әбілқайыр ханды Сығанақ қаласының Көккесене түбінде 1456-1457 ж жеңген

Мырза

Ноғай Ордасында ұлысты билеуші шексіз билік қолында болды

«Шыңғыснама»

Шыңғысхан ұрпақтары туралы жазылған шығарма

«Моңғолдың құпия шежіресі»

Моңғол мемлекетінің құрылу тарихы жазылған

Сойырғал

Ақсүйектерге ханға адал қызмет атқарғаны үшін берілетін жер 

Зекет

Ғаріп кемтарларға үлестру үшін мешіт жинайтын салық

Хараж

Жерге салынатын салық

Құшыр

Мал өсірушілерге салынатын салық

Көкілташ

Мұрагердің тел бауыры

Жасауыл

Той мерекелерде тәртіп, салт дәстүрді қадағалап отыратын адам

Басқақ

Моңғолдардың басып алған жерлерде алым-салық жинаушылары

Беклербек

Әскери істерді басқарды

Ноян, бахадұр

Әскери қолбасшылар

Түменбасы

Түмен:10000 әскерді басқарды

Мыңбасы

Мыңдық:1000 әскерді басқарды

Жүзбасы

Жүздік:100 әскерді басқарды

Оңбасы

Оңдық:10 әскерді басқарды

Ұлыс

Билеуші әулеттің үлестік иелігі «ел» аймақ деген мағынаны білдіреді

Киіз үй

Киізден жасалған көшпелілердің баспанасы

«Жарғы»

Қазақ хандарының заңдар жинағы

Көшпенді

Бір орыннан, екінші орынға мал-мүлкі мен киіз үйімен көшіп жүретін адам

Құрбандық

Құдайдың құрметіне арналып шалынған мал

Дастан

Ауыз әдебиетінің жанры

Жырау, жыршы

Аңыз-жырларды жырлайтын және жанынан жыр шығаратын адам

Барымта

Жауласқан елдің мал күшпен қуып алып кету, кек қайтару түрі

Ақын 

Өлең жазатын, домбыра мен жыр айтатын адам

Ақсүйек

Шыңғыс ұрпақтары мен қожалар

Қарасүйек

Қарапайым малшы,егіншілер алым-салық төлеп тұрды

Шежіре

Ру-тайпалардың шығу тегі мен салт дәстүрі туралы дерекнама

Рубасы

Бір рулы елдің басшысы

Салық

Мемлекеттің пайдасы үшін жиналатын алым

«Өзбек-қазақ»

ХҮ ғ Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған ел Әбілқайырдан көшіп Моғолстанға барған кезде аталды

«Қазақ»

ХІІІ ғ дейін «еркін адамдар» деген мағынаны білдіреді

Жүз

Тарихи -шаруашылық аймақ, бірнеше ұлыстың біріккен одағы

«Алаша хан»

Қазақ халқының, қазақ жүздерінің пайда болу тарихы айтылады

 

 

 

 

Термин сөздердің анықтамасы

 

Таңбалы-Нұра

Қазақ халқының құрамына енген ру-тайпалар бір жартасқа өздерінің ең таңбаларын салды

Қозыбасы

Қазақ хандарының алғашқы ту тіккен жері

Фольклор

ХІҮ-ХҮ ғ әдеби туындылар ауызша тарады ғылыми түрде аталады

«Кодекс куманикус»

ХІҮ-ХҮ ғ тараған қыпшақ тілінде жазылған шығарма

Тасаттық

Қуаншылық жылдары жасалатын ырым қасиетті бұлақ басында

Қожа Ахмет Йассауи кесенесі

ХІҮ-ХҮ ғ Әмір Темірдің бұйрығымен салынған 1397 ж бастады

Түркістан қаласында

Көккесене

Сығанақ қаласының басына салынған

Алаша хан кесенесі

ХІҮ-ХҮ ғ салынғанҰлытау жерінде Қаракеңгір өзенінің жағасына

Керей, Жәнібек хан

Қазақ хандығын құрушы хандар 1465-1466 жылдары

М Х Дулати

«Тарих-и-Рашиди» еңбегінде Қазақ хандығы 1465-1466 жылдары

Шу, Талас өңірінде Батыс Жетісуда құрылғаның жазған

Қасым хан

Қазақ ханы 1511-1518 жылдары билік құрды. «Қасым ханның қасқа жолы» заңдар жинағын шығарды

Есім хан

Қазақ ханы 1598-1628 жылдары билік құрды. «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағын шығарды

Тәуке хан

Қазақ ханы 1680-1715 жылдары билік құрды. «Жеті Жарғы» заңдар жинағын шығарды

Төле би Ұлы жүз 

Қазбек би Орта жүз

Әйтеке би Кіші жүз 

«Жеті Жарғы» заңдар жинағын құраструшы Үш жүз билері

Қонтайшы

Жоңғар мемлекетінің билеушісі

Ноян,Жайсаң,Тайшы

Жоңғар мемлекетіндегі әскери ақсүйектер

Лама діні

Жоңғар мемлекетінің діні

Арат

Жоңғарлардың шаруалары

Жоңғарлар

Батыс Моңғол тайпалары ойраттар, немесе қалмақ деп аталады

Батыр қонтайшы

Жоңғар мемлекетінің негізін қалады 1635 жылы

Хан

Ортағасырлық феодалдық мемлекетті басқарды

Ханталапай

Сайланған ханның малын бөліп алуы

Жұт

Қыстың қатты болуынан малдың қырылып қалуы, жазда қуаңшылық болса мал бағатын ауылдарға ең қауіптісі болды

Көктеу

Көктемгі көш

Жайлау

Жазғы көш

Күзеу

Күзгі көш

Қыстау

Қыста қыстауға көшу

Темірші 

Ұста, зергер

Батырлар жыры

«Ер Тарғын», «Алпамыс», «Қамбар», «Ер Сайын», «Ер Қосай», «Төрехан», «Телағыс», «Құбағұл».

Лирикалық эпостық жырлар

«Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Айман-Шолпан», «Қыз жібек», «Күлшеқыз», «Мақпалқыз».

Қазақ ертегілері

«Ертөстік», «Құламерген», «Алтын сақа», «Асан қайғы», «Қарамерген», «Аламан мен Жоламан».

Қадырғали Жалайыри

«Шежірелер жинағы» еңбегінің авторы.                                                   Орыс патшасы Борис Годуновқа сыйға тартқан.                                                                             1854 ж Қазан қаласында баспадан шықты

 

 

 

 

 

 

                                                         Термин сөздердің анықтамасы

 

Шах Махмұд Шорос

«Тарих» атты еңбектің авторы ХҮІ-ХҮІІ ғ қазақ-моғол қарым қатынастары туралы жазылған

Әбілғазы баһадұр хан

«Түрік шежіресі» еңбегінің авторы 1665 ж жазған.                                Қазақ тарихы туралы құнды еңбек.

Ауылбасы

Ауылда билік жүргізетін адам

Бәдізші

Тас безеуші, мүсін тас жасаушылар

Бұлақ

Түрік тілдес тайпа

Дешті Қыпшақ

Алтайдан-Еділге дейінгі аралық ХІІІ-ХҮ ғ аталды

Жікіл

Түркі тілдес тайпа

Зеңгі баба

Сиыр малының пірі

Қамбар ата

Жылқы малының пірі

Шекшек ата

Ешкі малының пірі

Ойсыл қара

Түйе малының пірі

Шопан ата

Қой малының пірі

Кебеже

Азық-түлік сақтауға арналған үлкен сандық

Тағар

Әскерді қамтамасыз ету үшін алынатын заттай салық

Талас жазуы

ҮІІІ ғ көне түрік жазба мұрасы

Цитадель

Ортағасырлық қаланың орталық әкімшілік бөлігі

Шахристан

Ортағасырлық қаладағы қолөнершілер мен саудагерлер тұратын бөлігі

Рабад

Ортағасырлық қаланың қарапайым халық тұратын бөлігі

Арыстан баб

кесенесі

ІХ-Х ғ салынған

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


5-silka-gost
Пoдeлиcь co cвoим дpузьями:
Koммeнтapии
Mинимaльнaя длинa кoммeнтapия - 50 знaкoв. кoммeнтapии мoдepиpуютcя

1-ТЕSТ.КZ - ПББ ҰБТ

Образцы тестов для аттестации педагогических работников

  • Только актуальные online тесты
  • Тренируйся c 1-ТЕSТ.KZ к НКТ ОЗП ЕНТ МОДО ВОУД
  • Поделитесь результатами в социальных сетях

1-TEST.KZ - решение для преподавателей, желающих повысить квалификацию и подтвердить компетентность в области педагогического мастерства. Предлагаем услуги по подготовке к аттестации учителей с помощью нашей платформы.

Наша платформа предлагает не только теоретические материалы, но и практические упражнения, которые помогут лучше понять и запомнить материал. Получите доступ к широкому спектру учебных видеоматериалов, презентаций и тестов, которые помогут вам подготовиться к аттестации преподавателей

Используя нашу платформу, сможете ускорить процесс подготовки и сократить время, необходимое для освоения материала. В результате сэкономите время и силы для решения более важных задач, включая работу и семейные дела.